De verkiezingsprogramma’s zijn geschreven, de ambities uitgesproken. De Digitale Stad Nieuwegein legde de plannen van de lokale partijen al langs zes vaste meetlatten. Maar papier is geduldig. Daarom kijkt Jan met de Pet verder dan de bekende thema’s.

Waar GroenLinks-PvdA gelooft in een zorgzame, sturende overheid, vraagt Jan met de Pet zich af hoeveel ruimte er nog overblijft voor vrijheid, bezit en het individu

GroenLinks-PvdA presenteert zich als het geweten van Nieuwegein: zorgzaam, solidair en met de overheid altijd dichtbij. In hun verkiezingsprogramma staat niemand alleen en blijft geen probleem onopgemerkt. Maar achter die warme woorden schuilt ook een stad waarin de gemeente steeds meer stuurt, corrigeert en organiseert. Jan met de Pet leest het programma niet als beleidsstuk, maar als een levensvisie, en vraagt zich af hoeveel ruimte er nog overblijft voor wie gewoon zijn eigen gang wil gaan.

Ik zal het maar meteen zeggen. Dit verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA ademt betrokkenheid. Het is geschreven door mensen die hun stad kennen, die weten hoe het voelt als je net buiten de boot valt en die er heilig van overtuigd zijn dat de overheid een beschermende rol moet spelen. Dat is geen zwakte, dat is een politieke keuze. Maar het is ook meteen de achilleshiel van dit programma.

Wat mij als Jan met de Pet opvalt, is niet zozeer wat ze willen, maar hoe vanzelfsprekend alles wordt gepresenteerd. Alsof de stad een groot zorgzame gemeenschap is die alleen nog wat beter georganiseerd hoeft te worden. Meer ontmoetingsplekken, meer begeleiding, meer preventie, meer ondersteuning. Het woord “meer” komt in allerlei gedaanten terug, maar het woord “minder” nauwelijks. En juist daar begint het te knellen.

Neem de rol van de gemeente. GroenLinks-PvdA ziet die gemeente als regisseur, verbinder, opvoeder, beschermer, financier en moreel kompas tegelijk. Of het nu gaat om gezondheid, opvoeding, taalgebruik in brieven, digitale ethiek, dierenwelzijn of hoe mensen zich door de stad bewegen, de gemeente is overal bij. Dat geeft houvast aan wie het nodig heeft, maar roept ook de vraag op hoeveel ruimte er overblijft voor eigen initiatief dat niet in een beleidskader past.

Wat ik sterk vind, is de nadruk op het zogeheten voorliggend veld. Niet alles medicaliseren, niet alles juridiseren, maar problemen vroeg signaleren in de wijk, bij sportverenigingen, scholen en buurtnetwerken. Dat is verstandig en goedkoper dan achteraf repareren. Tegelijkertijd lees ik weinig over de keerzijde. Wat als dat netwerk het niet aankan, of als vrijwilligers afhaken? De afhankelijkheid van betrokken burgers is groot, maar die betrokkenheid laat zich niet afdwingen met beleidsnota’s.

Een ander punt dat opvalt, is de morele helderheid. GroenLinks-PvdA kiest duidelijk positie. Tegen discriminatie, tegen marktwerking in de zorg, tegen fossiele reclame, tegen vuurwerk, tegen fastfoodreclames, tegen overlastgevende verhuurders. Dat is consequent en ideologisch zuiver. Maar het betekent ook dat er weinig grijstinten zijn. Je staat aan de goede kant, of je moet worden bijgestuurd. Jan met de Pet vraagt zich dan af hoe inclusief dat voelt voor mensen die zich niet herkennen in die vanzelfsprekende consensus.

Interessant is ook de sterke nadruk op gedrag. Gezond eten moet makkelijker, ongezond eten moeilijker. Auto’s moeten plaatsmaken, de straat moet terug naar de bewoners. Katten liever binnen, vuurwerk liever afgeschaft, houtstook aangepakt. Allemaal goed te verdedigen, maar het stapelt zich op. Voor veel inwoners voelt het leven al behoorlijk gereguleerd. Dit programma voegt daar nog een extra laag normstelling aan toe. Dat vraagt om draagvlak, en dat draagvlak wordt hier verondersteld, niet bewezen.

Wat ik mis, is twijfel. Niet omdat twijfel mooi is, maar omdat het realistisch is. Nieuwegein staat voor grote financiële keuzes, dat wordt erkend, maar zelden concreet gemaakt. Bijna elk probleem wordt beantwoord met investeren, uitbreiden of intensiveren. De rekening blijft abstract. Er staat dat Nieuwegein de laagste lokale lasten in de regio heeft en dat ook de OZB bespreekbaar is. Dat is eerlijk, maar het wordt niet doorvertaald naar wat dat betekent voor de gemiddelde bewoner van een rijtjeshuis in Fokkesteeg of Zuilenstein.

Ook opvallend is de manier waarop technologie wordt benaderd. Kunstmatige intelligentie mag, maar alleen transparant, uitlegbaar en onder toezicht van een ethische commissie. Dat klinkt geruststellend, maar ook wat defensief. Alsof innovatie vooral iets is dat ingedamd moet worden. Jan met de Pet mist hier de vraag hoe Nieuwegein juist kan profiteren van technologische ontwikkelingen zonder meteen in de rem te gaan.

Tot slot de toon. Het programma is warm, zorgzaam en goedbedoeld. Het spreekt over solidariteit, empathisch leiderschap en ongelijk investeren voor gelijke kansen. Dat zal veel mensen aanspreken. Maar het is ook een toon die weinig ruimte laat voor ongemak, weerstand of simpelweg een andere kijk op de wereld. Wie vooral zijn eigen boontjes wil doppen, voelt zich hier al snel een uitzondering die gecorrigeerd moet worden.

Mijn conclusie. GroenLinks-PvdA presenteert een samenhangend, doorleefd en moreel consistent programma. Het is geen losse verzameling beloften, maar een visie op hoe een stad zou moeten functioneren. Tegelijk is het een visie die sterk leunt op een actieve, sturende overheid en op een gedeeld waardenkader dat niet door iedereen vanzelfsprekend wordt gedeeld. Jan met de Pet ziet een partij met een groot hart en een volle agenda, maar ook met weinig twijfel en weinig ruimte voor het ongemak dat bij echte diversiteit hoort. Dat maakt dit programma overtuigend voor wie erin gelooft, en spannend voor wie zich afvraagt waar de ruimte blijft om gewoon je eigen gang te gaan.

Jan met de Pet