Na het Kraaienbuurtje duikt nóg een verdwenen buurtje langs De Doorslag op

Langs De Doorslag lagen vroeger kleine buurtschappen waarvan de namen inmiddels vrijwel zijn verdwenen. Het Kraaienbuurtje kwam al eens voorbij bij onze redactie, maar iets verderop lag nóg een plek met een opvallende naam: ‘de Marechausseekazerne’. Was dat werkelijk een kazerne, of stond hier ooit zelfs een gevangenis?

Nieuwegein is gebouwd over een landschap dat ooit heel anders werd aangeduid. Niet met wijknamen als Doorslag of Merwestein, maar met namen die ontstonden in de volksmond. Kleine rijtjes woningen, arbeidershuisjes en herkenbare plekken langs het water kregen een eigen naam. Soms vriendelijk, soms raadselachtig, soms met een verwijzing naar wat er ooit op die plek gebeurde.

Eerder besteedde onze redactie al aandacht aan het Kraaienbuurtje bij De Doorslag in het oude Jutphaas. Dat buurtje bestond uit zes huisjes, gelegen bij de stellingmolen van Verloop en de wipwatermolen Oudegein. Op oude foto’s lag het er bijna schilderachtig bij, pal langs het water. Toch waren de woningen volgens de toenmalige maatstaven uiteindelijk niet meer geschikt voor bewoning. Rond 1950 verdwenen de huisjes uit het landschap.

Het Kraaienbuurtje stond niet alleen. In het oude Jutphaas kende men ook namen als de Oliebuurt, de Kikkerbuurt, de Armensteeg, de Molensteeg (nabij Herenstraat 27), het Sluisje en het Elisabethshofje. De meeste van die buurtjes zijn verdwenen. Alleen de naam, een oude foto of een verhaal van een voormalige bewoner herinnert er nog aan.

Een buurtje met een militaire naam
Aan De Doorslag lag nog zo’n vergeten buurtje. Niet bij de oude molen en de voormalige fabrieken, maar aan de andere zijde van het gebied, op de plek tussen het huidige St. Antonius Ziekenhuis en de Randijk.

In een publicatie van de Historische Kring Nieuwegein over de geschiedenis van de wijk Doorslag staat dat daar in de jaren vijftig enkele woningen werden gebouwd. Dit buurtje werd de Marechausseekazerne genoemd, naar militaire activiteiten die op deze plek in de jaren dertig zouden hebben plaatsgevonden.

Woningen nu op de plek van het vroegere buurtschapje ‘de Marechausseekazerne’

Dat is een opmerkelijke naam voor een rijtje woningen. Zeker nu er verhalen rondgaan dat er langs De Doorslag vroeger mogelijk ook een gevangenis heeft gestaan. De naam roept vanzelf vragen op. Stond hier werkelijk een kazerne van de marechaussee? Werden er mensen opgesloten? Of is de naam blijven hangen nadat het oorspronkelijke militaire gebruik allang was verdwenen?

Wat inmiddels wel duidelijk is: de naam Marechausseekazerne is niet verzonnen. Hij hoorde daadwerkelijk bij een plek aan De Doorslag. Maar daarmee is nog niet bewezen dat hier ook een gevangenis of cellencomplex heeft gestaan.

Verzetsnieuws vanuit een marechausseekazerne in Jutphaas
Een bijzonder spoor duikt op in de geschiedenis van de illegale pers tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de documentatie over het verzetsbulletin BBC-Nine O’Clock News wordt de naam van H.J. Koppenhout genoemd.

Koppenhout luisterde van 1 oktober tot en met 30 november 1944 naar radionieuws in de marechaussee-kazerne te Jutphaas. Het nieuws werkte hij uit in een dagelijks getypt bulletin, met een oplage van twaalf tot vijftig exemplaren. Toen hij door leden van het Duitse NSKK werd betrapt, vluchtte hij en stopte de uitgave.

Daarmee is aangetoond dat Jutphaas tijdens de oorlog een marechausseekazerne kende. De locatie speelde zelfs een rol in de verspreiding van verboden nieuws. Wat nog ontbreekt, is het harde bewijs dat deze oorlogslocatie exact dezelfde plek was als het buurtje dat later aan De Doorslag de naam Marechausseekazerne droeg.

De historische aanwijzingen sluiten op elkaar aan, maar een adres, bouwtekening, kadastrale kaart of foto met een sluitend onderschrift ontbreekt vooralsnog.

Langs De Doorslag werden wél mensen vastgehouden
Het verhaal krijgt nog een andere lading door een detail dat eerder al op onze website verscheen. Op een oude foto van de stellingmolen van Verloop en het Kraaienbuurtje is op de achtergrond de voormalige rijst-stijfselfabriek te zien. In de beschrijving bij die foto staat dat de fabriek tijdens de oorlog gesloten was en dat de Duitsers er mensen uit de omgeving van Rotterdam vasthielden die voor de Arbeitseinsatz waren opgepakt.

Dat betekent dat er langs De Doorslag daadwerkelijk een plek was waar mensen in oorlogstijd van hun vrijheid werden beroofd. Maar dat was, voor zover nu is vast te stellen, de oude rijst-stijfselfabriek en niet de Marechausseekazerne.

Mogelijk zijn in de loop van de jaren verschillende herinneringen aan elkaar vast gaan zitten: het buurtje dat Marechausseekazerne werd genoemd, de oorlogstijd, de militaire aanwezigheid in Jutphaas en de fabriek waar opgepakte mannen werden vastgehouden. Dat is aannemelijk als verklaring voor het verhaal over een gevangenis langs De Doorslag, maar zonder aanvullende documenten blijft het een veronderstelling.

Verdwenen onder de nieuwe stad
Van het landschap waarin het Kraaienbuurtje, de oude molens, de fabriek en de Marechausseekazerne een plek hadden, is tegenwoordig weinig meer terug te zien. Vanaf de jaren zeventig werd het gebied ingrijpend veranderd door de bouw van de wijk Doorslag. In oktober 1979 begon de bouw van het St. Antonius Ziekenhuis, dat in september 1983 in gebruik werd genomen. Waar ooit losse huisjes, boomgaarden, weilanden en oude buurtnamen het beeld bepaalden, kwam de jonge stad Nieuwegein te liggen.

Het Kraaienbuurtje verdween. De molen van Verloop verdween. De militaire aanwezigheid verdween. En ook de naam ‘de Marechausseekazerne’ raakte langzaam uit beeld.

Toch zijn het juist die oude namen die vertellen hoe mensen hun omgeving beleefden. Niet als een kaart met straten en wijkgrenzen, maar als een verzameling plekken met een verhaal.

Geen bewijs voor een gevangenis, wel voor een vergeten geschiedenis
De conclusie is voorlopig helder. Langs De Doorslag lag een buurtje dat in de volksmond de Marechausseekazerne werd genoemd. In Jutphaas bestond tijdens de Tweede Wereldoorlog daadwerkelijk een marechausseekazerne, waar vanuit het verzet naar verboden radionieuws werd geluisterd. En langs De Doorslag stond een fabriek waarin door de Duitsers mensen voor de Arbeitseinsatz werden vastgehouden.

Maar dat ‘de Marechausseekazerne’ zelf ook als gevangenis heeft gefunctioneerd, is tot nu toe niet aangetoond.

Misschien ligt het ontbrekende bewijs nog in een fotoalbum, een oude brief, een familiekroniek of in het geheugen van voormalige bewoners. Heeft u foto’s of herinneringen aan de Marechausseekazerne, het Kraaienbuurtje of de oude rijst-stijfselfabriek langs De Doorslag? Dan hoort onze redactie dat graag.