Na het Kraaienbuurtje duikt nóg een verdwenen buurtje langs De Doorslag op

Langs De Doorslag lagen vroeger verschillende buurtschappen met namen die in het huidige Nieuwegein nauwelijks nog bekend zijn. Na een eerdere aflevering over het Kraaienbuurtje dook onze redactie in het verhaal van de ‘Marechausseekazerne’. Dat leverde direct reacties op. De belangrijkste ontdekking: het bewuste rijtje huizen is helemaal niet verdwenen. Het staat er nog steeds. En verschillende bijgebouwtjes zouden ooit als cellen zijn gebouwd.

Wie door het huidige Nieuwegein loopt, ziet vooral een stad die vanaf de jaren zeventig is gebouwd. Maar onder de straten, wijken en nieuwere gebouwen liggen de namen van het oude Jutphaas nog verscholen. Namen van kleine buurtschappen en steegjes, bedacht door bewoners en vaak verbonden aan werk, armoede, een fabriek of een opvallend gebouw.

Langs De Doorslag lag bijvoorbeeld het Kraaienbuurtje, waar onze redactie eerder aandacht aan besteedde. Dat buurtje bestond uit zes huisjes bij de stellingmolen van Verloop en de wipwatermolen Oudegein. De woningen werden omstreeks 1950 afgebroken. Ook de nabijgelegen Oliebuurt, met woningen rond het fabrieksterrein van de latere Persilfabriek, behoort inmiddels tot het verdwenen Jutphaas.

Maar met een ander buurtje langs De Doorslag ligt dat anders: ‘De Marechausseekazerne.’

Niet verdwenen, maar nog altijd aanwezig
In een eerdere publicatie over de wijk Doorslag, afkomstig uit het boek Nieuwegein 50 jaar: gepland, gelaagd, geslaagd, wordt melding gemaakt van een buurtje tussen het huidige St. Antonius Ziekenhuis en de Randijk. Dat buurtje werd de Marechausseekazerne genoemd, naar militaire activiteiten op die plek in de jaren dertig. In die publicatie staat dat de woningen in de jaren vijftig zouden zijn gebouwd.

Dit rijtje woningen langs De Doorslag staat in Jutphaas bekend als ‘de Marechausseekazerne’. Volgens Piet Daalhuizen werd het in de jaren dertig gebouwd met het plan hier een marechausseepost te vestigen. Die functie kwam er nooit, maar enkele bijgebouwtjes zouden oorspronkelijk als cellen zijn uitgevoerd.

Na publicatie van ons artikel reageerde een lezer die in 1956 werd geboren en zich de woningen uit haar jeugd nog goed herinnert. Haar vader was postbode in Jutphaas en nam haar soms mee op zijn route. ‘Links van het huizenblok ging men de Randijk op, onder meer richting mevrouw Vink’, zo laat zij onze redactie weten.

Daarna kwam een veel concretere aanvulling van Piet Daalhuizen, medeoprichter van de Historische Kring Nieuwegein en kenner van de geschiedenis van Jutphaas. Hij laat weten dat het rijtje woningen van de Marechausseekazerne er niet alleen in de jaren zestig nog stond, maar er nog steeds staat. Dat betekent dat de naam wel uit beeld is geraakt, maar het rijtje zelf niet is verdwenen.

Bedoeld als marechausseepost, maar nooit gebruikt
Daalhuizen vult het verhaal verder aan. Volgens hem werd het rijtje in de jaren dertig gebouwd met de bedoeling er een marechausseepost in te richten. Verschillende schuurtjes of garages zouden oorspronkelijk als cellen zijn gebouwd.

Daarmee komt het verhaal over een mogelijke gevangenis langs De Doorslag niet helemaal uit de lucht vallen. Er zouden daadwerkelijk ruimten zijn geweest die bedoeld waren om mensen tijdelijk op te sluiten.

Maar, en dat is het wezenlijke verschil, de geplande marechausseepost is volgens Daalhuizen uiteindelijk nooit als kazerne of politielocatie in gebruik genomen. Daarmee was het geen werkende gevangenis en, voor zover nu bekend, zijn de cellen nooit voor hun oorspronkelijke doel gebruikt.

Ook tijdens de Duitse bezetting zou het rijtje volgens Daalhuizen niet door de Duitsers zijn gebruikt.

Dat maakt de Marechausseekazerne tot een merkwaardig overblijfsel uit het oude Jutphaas: woningen en bijgebouwen die werden neergezet met een militaire of politiefunctie in gedachten, maar uiteindelijk als gewone bebouwing langs De Doorslag verdergingen. De geplande functie verdween, de naam bleef hangen.

Eén oorlogsspoor blijft vragen oproepen
Toch is daarmee nog niet ieder vraagstuk opgelost. In de documentatie over het illegale verzetsbulletin BBC-Nine O’Clock News staat dat H.J. Koppenhout van 1 oktober tot en met 30 november 1944 naar radionieuws luisterde in de marechaussee-kazerne te Jutphaas. Op basis van dat verboden nieuws maakte hij dagelijks een getypt bulletin, met een oplage van twaalf tot vijftig exemplaren. Nadat hij door leden van het Duitse NSKK werd betrapt, vluchtte hij en stopte de uitgave.

Die bron noemt dus wel degelijk een Marechausseekazerne in Jutphaas tijdens de oorlog. Dat botst op het eerste gezicht met de herinnering dat het rijtje langs De Doorslag nooit als marechausseepost is gebruikt.

Daarvoor zijn meerdere verklaringen mogelijk. Het kan gaan om een andere locatie in Jutphaas. Het kan ook zijn dat de naam Marechausseekazerne in gebruik bleef, terwijl het gebouw formeel nooit als post in bedrijf kwam. Zonder adres, bouwtekening of aanvullende archiefstukken kan onze redactie die verbinding nog niet definitief leggen.

Het raadsel is daarmee kleiner geworden, maar nog niet helemaal opgelost.

Wel gevangenen langs De Doorslag, maar in de fabriek
Dat langs De Doorslag in oorlogstijd mensen werden vastgehouden, staat los van het rijtje van de Marechausseekazerne. Piet Daalhuizen wijst op de voormalige rijst-stijfselfabriek langs het water. Dat gebouw zou tijdens de bezetting hebben gediend als interneringspand voor gevangenen die vanuit West-Nederland per schip onderweg waren naar Duitsland, voor kampen of voor de Arbeitseinsatz.

Die aanwijzing sluit aan op een eerder artikel van onze redactie over de stellingmolen van Verloop. Daarin werd al vermeld dat de oude rijst-stijfselfabriek tijdens de oorlog gesloten was en dat de Duitsers er mensen uit de omgeving van Rotterdam vasthielden die voor de Arbeitseinsatz waren opgepakt. Zij werden van daaruit per schip op transport gesteld.

Ook in een oudere uitgave van Cronyck de Geyn wordt de rijst-stijfselfabriek genoemd als een gebouw dat in de oorlogsjaren enige tijd dienstdeed als voorlopige detentieplaats voor gevangenen van de bezetter.

Daalhuizen laat weten dat over ontsnappingen uit dit interneringspand meerdere verhalen bekend zijn. Die zouden ook terugkomen in de boekenreeks Twee dorpen in oorlogstijd van Renée Blom, over Jutphaas en Vreeswijk tijdens de Duitse bezetting. Museum Warsenhoeck vermeldt dat Blom deze geschiedenis in meerdere delen heeft vastgelegd.

Daarmee moet het onderscheid scherp worden gehouden: de Marechausseekazerne langs De Doorslag zou cellen hebben gehad die nooit als zodanig zijn gebruikt, terwijl in de rijst-stijfselfabriek langs De Doorslag tijdens de oorlog daadwerkelijk gevangenen werden vastgehouden.

Ook andere oude namen verdienen nader onderzoek
De reacties leveren meer op dan alleen een aanvulling over de Marechausseekazerne. Daalhuizen wijst er ook op dat de Oliebuurt volgens hem een rijtje huisjes was dat vanaf de Vreeswijksestraatweg rond het terrein van de Persilfabriek liep, tot aan De Doorslag. In noordelijke richting sloot daarop de Kraaienbuurt aan.

Daarnaast noemt hij een opvallende correctie over de oude steegnamen in Jutphaas. Wat tegenwoordig de Armensteeg wordt genoemd, zou vroeger de Kuiperssteeg hebben geheten, vermoedelijk naar kuipers die daar houten kuipen maakten. De oorspronkelijke Armensteeg zou een nauwelijks zestig centimeter breed steegje zijn geweest met enkele eenkamerwoninkjes, nabij de oude bakkerij van Van Leeuwen en de vroegere wachtkamer annex het kroegje van de paardentram.

Dat spoor vraagt om een afzonderlijk onderzoek in oude kaarten, adresregisters en beeldmateriaal. Want juist bij dit soort verdwenen namen blijkt hoe snel een plek in het collectieve geheugen van naam, betekenis of zelfs locatie kan veranderen.

Geen gevangenis, wel een verhaal dat nog altijd zichtbaar is

De vraag waarmee onze redactie begon, kan nu scherper worden beantwoord. Langs De Doorslag stond geen functionerende marechausseegevangenis. Wel staat er nog altijd een rijtje woningen dat in Jutphaas bekendstond als de Marechausseekazerne. Het was volgens Piet Daalhuizen in de jaren dertig bedoeld als marechausseepost, met ruimten die als cellen waren gebouwd, maar die functie kwam er uiteindelijk nooit.

De plek langs De Doorslag waar tijdens de oorlog wél mensen werden vastgehouden, was de voormalige rijst-stijfselfabriek.

Zo blijkt opnieuw dat het oude Jutphaas niet volledig verdwenen is onder Nieuwegein. Soms staat het verhaal gewoon nog langs de weg, in een rijtje huizen waar dagelijks mensen aan voorbijgaan, zonder te weten waarom het ooit de Marechausseekazerne werd genoemd.

Heeft u nog oude foto’s van de Marechausseekazerne, de rijst-stijfselfabriek, het Kraaienbuurtje, de Oliebuurt of de oude steegjes van Jutphaas? Dan hoort onze redactie dat graag.