De gemeenteraad van Jutphaas was in 1927 niet bereid (of in staat) om 59,54 Euro!! voor de restauratie van het brandspuithuis No.1 uit te trekken met als gevolg dat het gebouwtje werd gesloopt. In 1997 is de brandbel, die in 1769 op de hoek van Het Sluisje en de Dorpsstraat (nu Herenstraat) was opgehangen om de brandweer te alarmeren, in bezit gekomen van de Historische Kring Nieuwegein.

Het Sluisje behoort tot het oudste deel van het vroegere Jutphaas. Hoe oud Jutphaas was valt niet te zeggen maar wel weten we dat het gebied rond Nedereind omstreeks de 12e eeuw goed werd bewoond toen het werd ontgonnen. en ook Het Sluisje dateert uit die tijd want deze regelde de waterhuishouding van de polder De Lange Vliet.

Vanaf de 17e eeuw verplaatst de kern van het dorp Jutphaas zich gestaag vanaf het Kerkveld naar de Herenstraat en de Dorpsstraat, waar allerhande nijverheid ontstaat. Nabij het sluiskolkje staat tot 1928 een van de lokaliteiten voor de Jutphase brandweer. De sluiskolk wordt in 1956 afgebroken en vervangen door een duiker. Alhoewel we er tegenwoordig waarschijnlijk iets anders over zouden denken, werd de verdwijning van de sluis en de gedeeltelijke demping van de ‘Nedereindse Wetering’ toen gezien als een belangrijke verbetering en verfraaiing van het dorp. In de pers werd gesproken over ‘de Jutphase Boulevard’.

In de kronieken lezen we dat de gerechten, het bestuurlijk gebied van het Overeind en Nedereind van Jutphaas, tot 1769 geen enkele gezamenlijke activiteit hebben georganiseerd voor de brandbestrijding. Tussen 1760 en 1770 komen in het dorp enkele grote branden voor, waarvan in juli 1766 de brand in de bierbrouwerij ‘De Zevenstar’ wel het grootst was. Deze bierbrouwerij werd in oktober 1736 voor 2.995 Euro aangekocht door Cornelis van Wijngaerden.

Na al die branden gaan de dorpsbewoners bij de ambachtsheer aandringen op de aanschaf van blusmiddelen en vindt deze goed mits de bewoners de kosten zouden dragen. Na het inzamelen van het benodigde bedrag ad 414,00 Euro wordt tot aankoop en de bouw overgegaan van een brandspuithuisje op Het Sluisje. De schout, die commandant van de brandweer is, laat zich met zijn zoon overal heenrijden om tot een goed plan te komen. Voor die tijd gaat er een kapitaal op aan drank en maaltijden en zo ontstond het eerste schandaal van de Jutphase brandweer. De zuinigheid van de bestuurders heeft tot gevolg, dat het spuitje uit 1769 dienst doet tot omstreeks 1840. In 1807 is in het Nedereind al een tweede brandspuit geplaatst en de Jutphase wijk Hoograven krijgt in 1867 een eigen spuit.

Wanneer tijdens de Pinksterdagen van 1914 de Olie- en Lijnkoekenfabriek Cockuyt & Co. – gevestigd op de plaats van de huidige Henkelbedrijven – drie dagen brandt, moeten de brandweerkorpsen van Vreeswijk, IJsselstein en Utrecht de schamel uitgeruste brandweer van Jutphaas te hulp komen.

De krant toendertijd schreef kleinerend over de ‘Jutphaassche handspuitjes’. Na een boerderijbrand in 1920 schreef dezelfde krant spottend: De gemeente Jutphaas bezit drie brandspuiten, die samen, o lezer, schrik niet, 220 jaar oud zijn! Waarvan spuit No. 1 van het jaar 1870 is en juist de dakgoot kan bereiken van cafe De Zwaan.’

In 1923 wordt een eerste motorspuit aangekocht. In 1924 wordt de Vrijwillige Brandweervereniging opgericht en dan gaat ook Jutphaas met wat meer aandacht de brandbestrijding ter hand nemen. In 1938 wordt deze vervangen door twee nieuwe.

In 1928 wordt het brandspuithuisje op Het Sluisje gesloopt en de brandweer krijgt dan huisvesting achter het gemeentehuis van Jutphaas. De brandbel, nu in het bezit van De Historische Kring Nieuwegein, verdwijnt in 1934.

The post ‘De brandweer op Het Sluisje’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Wie over de Herenstraat rijdt, ziet het direct: de robuuste gevels van de oude Van Bentumfabriek. Geen glazen toren of modern appartementencomplex, maar een herinnering in baksteen. Een echo van de tijd waarin Nieuwegein nog een werkstad was — ruw, eerlijk en bedrijvig.

Vandaag heet het gebied officieel het Van Bentumkwartier, maar de geschiedenis van dit terrein vertelt een verhaal dat verder teruggaat dan de bouw van de eerste woning of het vaststellen van een ontwikkelkader. Het vertelt het verhaal van een familiebedrijf, een tijd van staal en zweet, en van een stad die haar verleden weer begint te omarmen.

Van Nedereindseweg tot Herenstraat
De broers Van Bentum begonnen hun staalbedrijf in de jaren twintig aan de Nedereindseweg, op de plek waar nu de Zwanenburgstraat ligt. Daar maakten ze metaalwerk in alle soorten en maten — van kleine toestellen tot industriële onderdelen.

Maar na de oorlog, in 1948, kwam er een breuk binnen de familie. Twee broers splitsten zich af en begonnen een eigen fabriek aan de toenmalige IJsselsteinseweg (nu Herenstraat). Daar bouwden ze een moderner bedrijf met een ander soort productie: zwaarder staalwerk. Ze vervaardigden onder meer metalen loggers en balken voor bruggen, zoals voor de nieuwe Maasbrug bij Hedel.

Aan de oude locatie aan de Nedereindseweg bleef broer Wim van Bentum actief met de productie van kleinere toestellen, zoals gastoestellen en huishoudelijke apparaten. Dat werk had echter een donker randje: het bedrijf gebruikte zoutzuur, nikkel en zandstraling bij het reinigen en vernikkelen van onderdelen — technieken die destijds normaal waren, maar nu als zwaar milieuvervuilend worden beschouwd.

Zowel aan de Nedereindseweg als aan de IJsselsteinseweg is de bodem later als ernstig verontreinigd aangemerkt. Van Bentum stond symbool voor een generatie maakbedrijven die bouwden met kennis, maar zonder milieuregels.

Een fabriek met karakter
Het bedrijf Staalconstructies Gebroeders Van Bentum ontstond in de jaren ’20 van de vorige eeuw. In een tijd waarin Nederland zich herstelde van de Eerste Wereldoorlog en de behoefte aan stevige, betrouwbare staalconstructies toenam, bouwden de broers Van Bentum hun werkplaats aan de Herenstraat uit tot een volwaardige fabriek.

De opvallende getrapte gevels Foto: Fototeam KenM

Vanaf 1948 stond het huidige pand er — met zijn opvallende getrapte dak en bakstenen gevels — als toonbeeld van de naoorlogse industriële bouw. Binnen werkten tientallen vakmannen aan staalconstructies, kozijnen en onderdelen voor bruggen en gebouwen. De geur van olie en ijzer hing er continu in de lucht.

“Het geluid van hamers, vonkenregen en slijptollen was ons dagelijks decor,” herinnert een oud-medewerker zich in een eerder interview. “We maakten geen lawaai — we maakten Nieuwegein.”

Verval en herwaardering
Maar de wereld veranderde. Bedrijven verhuisden, de stad groeide, en waar ooit staal werd geslepen, bleef stilte over. Het fabrieksterrein verouderde en delen stonden leeg. Toch bleef het gebouw overeind — stevig, herkenbaar en met een industrieel charisma dat zeldzaam is geworden in de moderne stad.

In 2013 werd de fabriek door erfgoeddeskundigen aangemerkt als waardevol industrieel erfgoed. Negen jaar later, in 2022, kreeg de fabriek officieel de status van gemeentelijk monument. De redenen waren duidelijk: de zeldzame architectuur, de gaafheid van het geheel en de historische betekenis voor de stad.

“Sloop is van de baan,” zei een gemeentewoordvoerder destijds. “Van Bentum blijft — als herkenningspunt en herinnering aan de maakstad die Nieuwegein ooit was.”

Toekomst met respect voor het verleden
De erkenning betekende een nieuw hoofdstuk. Rondom de fabriek ontstaat nu het Van Bentumkwartier, een mix van wonen, werken en cultuur. De fabriek zelf wordt het iconische hart van de wijk, met ruimte voor ambachtelijke bedrijven, ateliers en mogelijk een sociaal-culturele functie.

Waar vroeger staal werd gebogen, kan straks koffie worden gedronken — maar altijd met het verleden voelbaar in de muren. De Nieuwegeinse dichter Ton de Gruijter schreef tijdens de coronapandemie een mooi beeldverslag over dit pand.

Foto’s copyright Fototeam KenM

The post De oude PEN: ‘Van Bentum: waar staal, vakmanschap en Nieuwegeinse geschiedenis samenkomen’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

In oktober 1811, terwijl keizer Napoleon zijn veldtocht naar Rusland voorbereidde, bracht hij een officieel bezoek aan de noordelijke Nederlanden. Op zondag 6 oktober vertrok hij om half tien ’s ochtends uit Gorinchem in een met acht paarden bespannen koets. In Leerdam en Vianen werd de keizer plechtig ontvangen door de burgemeesters van die plaatsen.

Vreeswijkse schippers zetten Napoleon en zijn omvangrijke gevolg met vier pontjes en een royale boeier in minder dan een uur over de Lek. Aan de overzijde, in Vreeswijk, werd hij verwelkomd door graaf De Celles, de prefect van het departement. Aan boord van de boeier gebruikten zij samen de maaltijd.

De troepen die de keizer tot dan toe hadden begeleid, bleven achter in Vianen; in Vreeswijk namen Franse kurassiers het escorte over. Deze waren speciaal voor deze gelegenheid al een week eerder in Jutphaas en Vreeswijk ingekwartierd. Volgens kronieken stonden ze opgesteld langs de Vaartsche Rijn, “van Jeremie af tot aan de Vaart”.

Modder, Huis De Geer en een korte pauze
Door wekenlange herfstregens was de zandweg langs de Vaart in een modderbaan veranderd. De paarden zakten diep weg en kwamen slechts stapvoets vooruit. Na Jutphaas besloot de keizer zijn intocht in Utrecht niet in dat slijk voort te zetten voordat hij zich even had verfrist. Daarvoor koos hij het buitenhuis De Geer in Jutphaas.

Het huis was al kort voor zijn komst door de Franse maarschalk Nicolas Charles Oudinot gevorderd. Rond half vier ’s middags trok Napoleon uiteindelijk Utrecht binnen. Bij de herberg Jeremie – ongeveer ter hoogte van de huidige Westerkade – werd hij begroet door de Utrechtse stadsbestuurder Van Dielen, die hem de sleutels van de stad aanbood.

Tekening: Gezicht op de Jutfaseweg en de Vaartsche Rijn te Utrecht uit het zuiden, met links de herberg Jeremie of het Vaartsche Veerhuis

’s Avonds was de stad feestelijk verlicht en hield Napoleon audiëntie. Toch had de keizer weinig plezier beleefd aan de tocht: de slechte staat van de wegen had hem zichtbaar geïrriteerd.

De weg naar Utrecht wordt een ‘Route de première classe’
Slechts twee maanden later, op 16 december 1811, vaardigde Napoleon een decreet uit dat de weg tussen Gorinchem en Utrecht werd verheven tot een ‘Route de première classe’ – een hoofdweg van nationaal belang. Dat betekende dat het traject in recordtempo moest worden bestraat met klinkers.

Al in 1814 was de weg tussen Vreeswijk en Utrecht voltooid: een ongekende luxe voor die tijd. De rekening van dit keizerlijk besluit werd echter niet in Parijs betaald, maar door de lokale bevolking, die via een extra belasting voor de aanleg moest opdraaien.

De Geers tijdelijk uit hun huis gezet
In 1811 werd Huis De Geer bewoond door jonkheer Barthold de Geer van Jutphaas en jonkvrouwe Jacoba Gijsbertha Beatrix van Vianen. De manier waarop maarschalk Oudinot hen tijdelijk uit hun kasteel zette om plaats te maken voor Napoleon en keizerin Marie Louise, ervoeren zij als bijzonder pijnlijk.

Toch noteerde hun zoon, Jan Lodewijk Willem baron De Geer van Jutphaas, later in zijn autobiografie dat alles “zeer ordentelijk verliep”. Hij schreef erbij: “Zelfs een huzaar die vergunning eenige druiven had geplukt, werd onmiddellijk daarvoor bestraft.”

De intocht van achttienduizend man
Na een korte rustpauze in Jutphaas trok het gezelschap richting Utrecht. De stoet telde uiteindelijk ruim achttienduizend mensen – een demonstratie van macht en grandeur.

De optocht werd geopend door een detachement van de Gardes Gendarmerie, gevolgd door de Gardes d’Honneur. Daarachter reed een koets, getrokken door zes paarden, met de grootmaarschalk van het paleis, de grootkamerheer en de opperstalmeester. Te paard volgde generaal Colbert met zijn staf.

Om de majesteit van de keizer te benadrukken reden daarachter compagnieën Hollandse lanciers, Poolse lanciers en cavalerie van de Garde Jagers. Daarna kwam de met acht paarden bespannen keizerlijke koets met Napoleon en keizerin Marie Louise.

Vervolgens passeerden koetsen met hofpersoneel en hofdames, gevolgd door hoogwaardigheidsbekleders als de prins van Neufchâtel (onderkoning van Zweden), prins Aldobrandini, en de hertogen van Treviso en Conegliano.

Zes compagnieën van het 23e Regiment Jagers-cavaleristen sloten dat deel van de stoet af. Daarna volgden nog de kamerheer, de kabinetssecretaris, generaal Casseloup met zijn staf, vier regimenten infanterie en tenslotte een detachement gendarmerie.

De schaduwzijde van de pracht
Met ongekende pracht en praal deed Napoleon die 6e oktober 1811 zijn intrede in Utrecht. Maar achter de glans ging een donkere werkelijkheid schuil. De duizenden soldaten die wekenlang in Jutphaas, Vreeswijk en IJsselstein waren ingekwartierd, lieten een bevolking achter die geteisterd werd door hun gedrag.

Volgens lokale overleveringen kwamen plunderingen, diefstallen, mishandelingen en verkrachtingen veelvuldig voor. Een verhaal dat rond 1950 werd opgetekend, vertelt: “Mijn overgrootvader stond met een bijl achter de voordeur van zijn huis aan de Weidstraat in IJsselstein om de soldaten van zijn dochter af te houden.”

De intocht van Napoleon werd zo niet alleen een moment van groot vertoon, maar ook een episode die diepe sporen naliet in de lokale geschiedenis van Vreeswijk, Jutphaas en Utrecht.

The post Vandaag precies 214 jaar gelden dat Napoleon langs kwam in Vreeswijk en Jutphaas appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Wie vandaag de dag over het Kerkveld in Jutphaas loopt, ziet een rustige plek met oude graven, een baarhuisje en een eenvoudige pomp. Voor voorbijgangers lijkt die pomp misschien een decoratief element, maar haar geschiedenis vertelt een heel ander verhaal.

Het initiatief van chirurgijn Teljer
In de 19e eeuw was schoon drinkwater in Nederlandse dorpen geen vanzelfsprekendheid. Mensen dronken vaak uit sloten, regentonnen of vervuilde putten, met alle gezondheidsrisico’s van dien. De Jutphase chirurgijn Gerardus Josephus Teljer (1798–1880) zag dit probleem en besloot rond 1860 een stap vooruit te zetten. Hij liet op het Kerkveld een waterpomp plaatsen, waar de bewoners helder en veilig grondwater konden halen.

Hoewel sommigen aanvankelijk sceptisch waren, werd de pomp al snel een onmisbaar onderdeel van het dorpsleven. Dorpsbewoners haalden er dagelijks water voor koken, bakken en drinken.

De cholera-epidemie van 1866
Het belang van de pomp werd pas echt duidelijk tijdens de cholera-epidemie van 1866. In Jutphaas vielen die zomer 59 doden door besmet drinkwater. Toch was het beeld rond het Kerkveld totaal anders: daar werd slechts één slachtoffer geteld. Het verschil? De bewoners van dat deel van het dorp gebruikten water van de nieuwe pomp, terwijl elders men het besmette oppervlaktewater bleef drinken.

Dankzij deze vooruitziende maatregel bleef een groot deel van de bevolking gespaard. Het markeerde een keerpunt in de strijd tegen cholera en maakte van Jutphaas de eerste gemeente in de provincie Utrecht waar na 1866 geen cholera meer voorkwam.

Van gebruiksvoorwerp tot gedenkteken
De oorspronkelijke pomp verdween later, toen waterleidingnetwerken het dorp bereikten. Toch verdween de herinnering niet. In de jaren zeventig werd op dezelfde plek een nieuwe pomp geplaatst, niet meer als noodzakelijk voorziening, maar als eerbetoon aan Teljer en zijn daadkracht.

Vandaag staat de pomp op het Kerkveld symbool voor de overgang van oude naar moderne gezondheidszorg, en voor de kracht van vooruitstrevend denken in een tijd van onzekerheid en ziekte.

Historische context
Het Kerkveld zelf is al eeuwenlang het hart van Jutphaas. De naastgelegen begraafplaats kent graven uit de 17e eeuw, en het kleine baarhuisje is een overblijfsel van de oude kerk die hier in de middeleeuwen stond. De pomp vormt daarmee een bijzondere schakel: een 19e-eeuws monument tussen middeleeuwse en moderne tijd.

De waterpomp op het Kerkveld lijkt vandaag misschien slechts een stille herinnering, maar haar geschiedenis vertelt een indrukwekkend verhaal. Een verhaal waarin wetenschap, vooruitgang en menselijkheid samenkwamen, en waarin een eenvoudige dorpspomp het verschil maakte tussen leven en dood. Lees hier ‘Het heldenverhaal achter de waterpomp.’

The post De waterpomp op het Kerkveld: een stille held in Jutphaas appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Met de definitieve sluiting van het Prins Hendrik Internaat in Nieuwegein komt er een einde aan een uniek stukje Nederlandse geschiedenis. Als oudste schippersinternaat van Nederland bood het sinds 1915 een veilige haven aan meer dan 4.000 kinderen van binnenvaartschippers. Wat begon als een initiatief voor onderwijs aan varende kinderen, groeide uit tot een warm, sociaal vangnet dat velen als hun tweede thuis beschouwen.

Op 6 september 2025 vindt een grote reünie plaats, waar oud-bewoners en medewerkers samenkomen om herinneringen op te halen aan een leven vol discipline, vriendschap en zelfstandigheid.

Foto: Officiële opening van de school met internaat door Z.K.H. Prins Hendrik op 28 augustus 1915
1e rij: 2e v.l. ds. H. Buitenhuis, 4e v.l, Prins Hendrik, 6e v.l, ds. J.J. Kuyper, 7e v.l.dhr. R.M. van den Berg Saparoea (burgemeester van Vreeswijk) 2e rij: 5e v.l, dhr. J. Hazelaar, 6e v.l. dhr. H. van der Meij

Het is niet verwonderlijk dat juist in Vreeswijk het initiatief is genomen om een school voor schipperskinderen te stichten. Vrijwel nergens in Nederland wordt men in het begin van 1900 indringender geconfronteerd met de geringe onderwijs mogelijkheden voor schipperskinderen dan in Vreeswijk. In die tijd was Vreeswijk de grootste binnenhaven van Nederland! De regering kwam in 1910 tot de onthutsende conclusie, dat slechts 1082 schippers voldoende onderwijs hebben genoten; dat er 3990 ongeregeld onderwijs hebben gehad en dat er 4348 helemaal niet naar school zijn geweest.

De eerste steenlegging op 16 oktober 1914 door ds. H. Buitenhuis. Vooraan, uiterst links, dhr. N. van Loon, met hoge hoed, ds. J.J. Kuyper, steenlegging door ds. H. Buitenhuis, uiterst rechts dhr. J. Hazelaar.

Een veilige haven voor kinderen zonder vaste wal
Het internaat werd in 1915 geopend in het toenmalige Vreeswijk, op initiatief van de protestants-christelijke kerk. Met de officiële opening door prins Hendrik groeide het snel uit tot hét voorbeeld van opvang en onderwijs voor kinderen van schippersfamilies, die vaak maandenlang onderweg waren en hun kinderen geen vaste school konden bieden.

Op het hoogtepunt, begin jaren ’70, woonden er ruim 280 kinderen tegelijkertijd in het internaat. De instelling bood meer dan alleen schoolbezoek: het leerde kinderen ook sociale vaardigheden, huishoudelijke discipline, zelfstandigheid en omgaan met geld.

Ervaringen van oud-bewoners: ‘Het voelde als een grote familie’
Voor velen betekende het internaat een plek waar sterke vriendschappen en levenslange herinneringen ontstonden. Henny Kranenburg, oud-bewoonster en reünieorganisator: “Ik heb hier niet alleen een fijne jeugd gehad, maar ook mijn partner ontmoet. We waren als broertjes en zusjes.”

Stella Ooms, die op haar 16e in het internaat woonde, benadrukt dat het verblijf haar zelfstandiger maakte: “Je leerde reizen, zelf je spullen beheren en met anderen omgaan. Dat was spannend maar waardevol.”

Andere oud-bewoners noemen met een glimlach de grote slaapzalen, gezamenlijke maaltijden, doperwtengevechten en schoolreisjes in oude treinwagons. Evert Mannak (bewoner in 1954): “Het mooiste vond ik de kampen bij Amerongen. We sliepen in treinwagons. Dat vergeet je nooit.”

Van discipline tot digitalisering: een veranderend internaatsleven
Groepsleiders zoals Ingrid Houwing, die bijna 40 jaar in dienst was, zagen het internaatsleven veranderen: “In de beginjaren sliepen kinderen met zestien in een zaal en hadden ze weinig contact met hun ouders. Tegenwoordig heeft elk kind een eigen kamer en is bellen met thuis de normaalste zaak van de wereld.”

Waar het internaat ooit barstte van het leven, zijn er nu nog maar een handjevol kinderen over. De dalende instroom is onder meer te wijten aan veranderingen in de binnenvaartsector, kortere vaartijden en betere digitale verbindingen tussen ouders en kinderen.

Leuk weetje
In verband met de ontgroening van studenten die aan “De Horst” in Driebergen hun studie begonnen, werd door H.K.H. Prinses Christina in 1965 een bezoek aan de Prins Hendrikschool gebracht om er enige praktijkervaring op te doen. Dat was overigens niet het laatste bezoek dat H.K.H. Prinses Christina aan de Vreeswijkse onderwijsinstelling bracht. In verband met haar studie in de pedagogie aan de Rijksuniversiteit Groningen, liep zij gedurende enkele dagen -15 tot en met 18 januari 1968- stage te Vreeswijk.

Cultureel erfgoed met een blijvende indruk
Hoewel de deuren sluiten, blijft het internaat springlevend in het collectieve geheugen van duizenden oud-bewoners. Het gebouw in Nieuwegein is inmiddels een rijksmonument en herinnert aan een tijd waarin kinderen letterlijk en figuurlijk aanmeerden om te leren, te groeien en een gemeenschap te vormen.

Het Nationaal Onderwijsmuseum en het Binnenvaartmuseum wijdden eerder al tentoonstellingen en een podcastserie (Uitzondering op de Regel) aan deze bijzondere vorm van onderwijs en opvang. Hierin wordt belicht hoe uniek – en soms emotioneel – het leven aan wal voor deze kinderen was.

Reünie op 6 september 2025: ‘Een weerzien van levenslange band’
Ter gelegenheid van het 110-jarig bestaan én de sluiting wordt op 6 september een grootschalige reünie gehouden. De belangstelling is enorm: oud-bewoners uit het hele land – en soms zelfs van boord – melden zich aan. “We vieren niet het einde, maar de herinnering aan een tweede thuis,” zegt Henny Kranenburg.

Het oorspronkelijke Prins Hendrik Internaat in Vreeswijk is nu een appartementencomplex

Sluitingsveiling
Het houten naambord van je groep, een foto van de grote muurschildering met het Prins Hendrik-lied, of gewoon een ingelijste foto. Het ligt in september allemaal op de veiling tijdens de grote sluitingsreünie van het Prins Hendrik Internaat in Vreeswijk dat na 110 jaar definitief de deuren sluit. ‘We verwachten meer dan 300 oud-bewoners, kinderen, ouders en medewerkers, het wordt enorm gezellig’, vertelt organisator en oud-bewoner Henny Kranenburg (51).

Opbrengst
De opbrengst gaat naar de restauratie van treinwagons die op het terrein Overberg stonden. Hier gingen de schipperskinderen sinds 1952 jaarlijks op kamp. De wagons staan nu bij het Museum Buurtspoorweg. ‘Ja, in feite gaat er dan geld van de binnenvaart naar het spoor, maar zo moet je het niet zien’, lacht Henny. ‘Wij sliepen op kamp in die wagons en ze worden nu opgeknapt, zodat ze behouden blijven. Dat kost geld en daarom doneren wij het geld van de veiling aan het Buurtspoorwegmusem Haaksbergen.’

Lees hier alles over de veiling.

The post Prins Hendrik Internaat sluit na 110 jaar: herinneringen aan een tweede thuis voor duizenden schipperskinderen appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Op maandag 5 mei a.s. viert Nederland zijn bevrijding; 80 jaar vrijheid na alle ellende van de Tweede Wereldoorlog. Eén dag vóór de viering herdenkt Nederland de slachtoffers van die waanzinnige oorlog, die wereldwijd tientallen miljoenen slachtoffers heeft gemaakt.

Eerder hebben wij in ‘De Oude PEN’ aandacht besteed aan de twee geallieerde militairen die sneuvelden tijdens de operatie Market Garden; korporaal Frederic Hooper en segeant-vlieger Tadeusz Jankowski die in Nieuwegein werden begraven. Onderstaand verhaal geeft u informatie over Nederlandse oorlogsslachtoffers uit de dorpen Jutphaas en Vreeswijk, opdat ook zij niet worden vergeten.

Onze stadsdichter Ton de Gruijter bracht in Coronatijd een bezoek aan het graf van Frederic Hooper op de Hervormde begraafplaats in Vreeswijk. Hij maakte dit gedicht.

De namen op het monument aan de Nedereindseweg
Hoewel zeker ook slachtoffers zijn gevallen in de tot 1954 tot Jutphaas behorende wijk Hoograven, zijn hun namen niet bekend. Er is enkele jaren geleden een onderzoek geweest toen de restauratie van het herdenkingsmonument aan de Nedereindseweg actueel was. Het zou onder meer gaan om de leden van een weggevoerd gezin van Joodse Nederlanders. Naar verluid zullen te zijner tijd hun namen wel worden vermeld op een herdenkingsplaat in het nieuw te bouwen gemeentehuis, evenals overigens de naam van nog een burgerslachtoffer uit Jutphaas en de naam van een Vreeswijks oorlogsslachtoffer. De slachtoffers van Wereldoorlog II in Jutphaas en Vreeswijk zullen in een beknopt overzicht worden vermeld met enige informatie over de wijze waarop zij om het leven zijn gekomen.

Slechts luttele dagen was Nederland bevrijd. In vrijwel alle dorpen en steden van het land waren de verslagen Duitse troepen nog aanwezig. Op die 7e mei bleek al vroeg in de morgen dat er iets broeide. Een inwoner vertelt dat hij ‘s-morgens in het centrum van het dorp was. Hij is snel naar huis gegaan en vertelt zijn vrouw: “Daar gebeuren vandaag ongelukken; leden van de Ondergrondse en Duitsers lopen elkaar in de weg. De stemming is explosief!”

Tegen de middag barst het geweld los. Een dronken Duitse officier die nabij Het Sluisje met z’n revolver zou hebben gedreigd, wordt door leden van de Binnenlandse Strijdkrachten (De Ondergrondse) neergeschoten. De Duitsers reageren furieus en ontketenen een ware mensenjacht om de dader(s) te kunnen pakken. Mensen worden bijeen gedreven op een schoolplein, anderen worden tot in woningen achtervolgd. Er wordt veel geschoten.

De schietpartij blijkt vijf mensen het leven te hebben gekost: twee leden van de Binnenlandse Strijdkrachten en drie burgers: Theo Hanselaar, verzetsman, geboren te Monster op 6 november 1918. Aart Kros, verzetsman, geboren te Dordrecht op 10 augustus 1916. Jan Streefkerk, geboren te Ridderkerk op 19 mei 1917. Frans Luiten, geboren op 30 juni 1909 in Wanddinxveen en Willem Spies, geboren in Utrecht op 28 juni 1907.

Bertus Kerkhof uit Jutphaas, geboren op 11 oktober 1919, is ‘voor zijn nummer’ in militaire dienst. Bij de IJssellinie raakt hij op 8 mei ernstig gewond. Hij overlijdt op 11 mei 1940 in een ziekenhuis in Zutphen.

Thijmen van Genderen is op 14 oktober 1920 geboren in Jutphaas. Na de school voelt hij zich aangetrokken tot het zeemansleven. Hij komt als matroos te varen op het koopvaardijschip s.s. Sembilan. Dat schip wordt op 17 april 1943 door de Japanners in de Indische Oceaan z.o. Durban getorpedeerd door de Italiaanse onderzeeboot, de Leonardo da Vince. Thijmen is een van de slachtoffers en kreeg een zeemansgraf. Het schip vervoerde munitie.

In de Cronyck van oktober 2004 is beschreven hoe de Mustang van sergeant-vlieger Tadeusz Jankowski is neergeschoten. De neerstortende jager treft de 8 jarige Jopie Hoveling uit Jutphaas, die met zijn vader op het land was.

In Vreeswijk wordt in 1943 tijdens een razzia Wim van Rossum (geboren op 13 september 1911 in Vreeswijk), opgepakt. Hij wordt met vele anderen op transport gesteld naar Duitsland en in Frankfurt a/d Oder als dwangarbeider te werk gesteld. Tijdens een bombardement, vermoedelijk in maart 1945, wordt hij dodelijk getroffen. De familie wordt daarover geïnformeerd op 21 augustus 1945. Deze datum wordt als overlijdensdatum genoemd op de grafsteen op het Barbarakerkhof in Vreeswijk. Op 18 juli 1951 wordt zijn stoffelijk overschot vanuit Duitsland overgebracht naar Vreeswijk, waar het wordt opgebaard in de Barbarakerk. Op 19 juli 1951 is de plechtige uitvaart en de herbegrafenis.

Johan van Ee, geboren op 15 oktober 1906 in Woerden, wordt in 1943 bij een razzia in Jutphaas opgepakt. Hij belandt in het kamp Husum-Schwesing (Duits; Konzentrationslager Husum-Schwesing) was tijdens de Tweede Wereldoorlog een buitenkamp van het concentratiekamp Neuengamme. Het heeft bestaan van september t/m november 1944. Tijdens het bestaan van het kamp zijn daar tussen de 300 en 500 gevangenen gestorven, vooral door uitputting. In het slachtofferregister van de Tweede Wereldoorlog staat t.a.v. de heer Van Ee Neugengamme als overlijdensplaats aangegeven met een aantekening dat het overlijden heeft plaatsgevonden in het ‘bijkamp’ Husum-Schwesing. Johan van Ee komt op 27 november 1944 komt te overlijden. Hij is herbegraven op het kerkhof op het Kerkveld in Jutphaas.

Veelvuldig worden door de geallieerden doelen in Jutphaas en Vreeswijk aangevallen, met name sluizen, bruggen en het fort Jutphaas. Op 6 september 1944, de dolle dinsdag, wordt de Jutphase Noordersluis gebombardeerd. De 19 jarige Rieneke Nichting, dochter van de sluiswachter, raakt ernstig gewond door granaatscherven en overlijdt enkele uren na de aanval.

Dertien doden zijn gevallen in de kleine dorpen Jutphaas en Vreeswijk tijdens Wereldoorlog II; 11 Nederlanders en 2 geallieerde militairen. Slachtoffers die gevallen zijn aan de zijde van de bezetter zijn niet genoemd. Er zijn geen namen en aantallen bekend; overweldigers worden niet herdacht!

De driesprong Dorpsstraat/Herenstraat/Sluisje in Jutphaas rond 1945

Achtergrond informatie schietincident Jutphaas, 7 mei 1945
Het incident vond plaats op 7 mei 1945, in de morgenuren (vermoedelijk omstreeks 11.00 uur) op de driesprong Dorpsstraat/Herenstraat/Sluisje te Jutphaas. Er vielen vijf Nederlandse slachtoffers:

• leden van de Binnenlandse Strijdkrachten Th. Hanselaar en A. Kros.
• Burger-slachtoffers F.A. Luiten, W. Spies en J. Streefkerk.
• Ook een Duitse militair kwam om.

Op 9 februari 2010 heeft de Historische Kring Nieuwegein gesproken met mevrouw M. Somer (* 22-02-1927), Wijnsteijnstraat 38 te Nieuwegein. Mevrouw Somer was door een ambtenaar van de gemeente Jutphaas (W.J.F. van der Kuijlen) ‘aangewezen’ om als dienstbode werkzaamheden te verrichten in het kantoor van de Ortskommandantur, dat was gevestigd in een ruimte van hotel-café-restaurant ‘De Roskam’ (Eigenaar/beheerder destijds was de heer Scheffers ??) aan de Dorpsstraat te Jutphaas, thans bekend als het kraakpand Herenstraat 39. Zij werkte er enkele maanden van 1943 tot de lente van 1945. Achter “De Roskam” met de ingang aan de steeg (zonder naam) die zuidelijk van het café was en is, had Piet Hornsveld een garagebedrijf annex taxionderneming. In zijn ruimten waren Duitse soldaten ingekwartierd.

Ten tijde van het schietincident bevond mevrouw Somer zich in de Jutphase Molensteeg, ongeveer 75 meter ten zuiden van de plaats waar het incident begon (Thans bekend als liggend tussen de panden Herenstraat 29 en 31).

Feiten over het schietincident
De soldaat, een grote kerel, had zijn motor neergezet tegen het gietijzeren hek zuidelijk van de Rijnhuizerbrug. Hij zelf liep nabij het Sluisje midden op de Herenstraat. Hij had de stap van iemand die teveel heeft gedronken. Hij had een geweer, dat hij eerst aan een band op de rug had gedragen, in de hand genomen en maakte aanstalten het door te laden.
Er klonk een schot.

Noot: Deze lezing onderschrijft in feite het verhaal dat de Duitse militair eerder was gestopt op dat punt en toen de feestvierende inwoners had opgedragen het wegenknooppunt te verlaten. Vervolgens zou hij zijn weggereden in zuidelijke richting. Later keerde hij terug, waarna het schietincident zich voordeed.

Nog meer
Er wordt steeds gezegd, dat na het eerste schot Duitse soldaten van over de Rijnhuizerbrug (van het fort Jutphaas en kasteel Rijnhuizen) in grote aantallen kwamen aangerend om de BS-ers te achtervolgen. Dat is absoluut onjuist. De wraakactie werd geleid door mijn vroegere ‘baas’, de Ortskommandant. Onder het roepen van “Zu den Waffen” commandeerde hij Duitse soldaten op hem vanuit zijn bureau aan de Dorpsstraat te volgen om wraak te nemen. Zij renden vlak langs mij heen en die commandant keek mij met grote, woeste ogen doordringend aan.

Noot: De wraakactie is dus niet uitgevoerd door de SS-afdeling die op het fort Jutphaas verbleef en waarvan enkele officieren waren ingekwartierd in kasteel Rijnhuizen. Voor verder onderzoek in Duitse archieven is dit belangrijk.

Slachtoffers
F.A. Luiten; getroffen door een ‘verdwaalde’ kogel in het bovenbeen. Wist nog te vluchten naar de steeg dat toen lag tussen de panden Herenstraat 3 en 4. Bezweek aan bloedverlies als gevolg van de opgelopen slagaderlijke bloeding.

Th. Hanselaar; de verzetsman die tezamen met Ries van den Brink het BS commando vormde, dat de Duitse soldaat moest ontwapenen/neerschieten??, was op zijn vlucht voor de Duitsers het gemeentehuis in gevlucht. Bij een sprong uit een raam, raakte hij gewond aan een voet en kon niet verder. Hij wist het pand Herenstraat 8 in te komen en verborg zich daar in een kast. Toen hij werd ontdekt, werd de kast doorzeefd met kogels

• A. Kros zag kans aan de achterzijde het gemeentehuis uit te vluchten, maar werd op zijn vlucht neergeschoten
• W. Spies; vluchtte vanaf het Sluisje de weilanden in noordelijk van de Nedereindseweg en werd daar neergeschoten
• J. Streefkerk; als W. Spies

Conclusies
– Het punt ‘feiten’ is een bevestiging van andere lezingen.
– De functie van de commandant die de wraakactie leidde, is nieuwe info.
– Ook mevrouw Somer spreekt van veel feestvierende mensen met daartussen (te) prominent aanwezig de gewapende leden van de BS. Zij spreekt niet van een ‘geladen sfeer’ waarover anderen spreken: Zijzelf zegt dat toen niet zó ervaren te hebben.

The post ‘Slachtoffers mogen niet vergeten worden’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Market Garden, de operatie die tot doel had Nederland versneld van de Duitse bezetters te bevrijden door een aanval met parachutisten achter de Duitse linies, mislukte in september 1944, bijna 81 jaar geleden, jammerlijk. De geallieerden moesten zich na de slag om Arnhem terugtrekken. Een van de vliegtuigen die aan de slag deelnam, werd op 20 september 1944 neergeschoten nabij Jutphaas.

Het neergeschoten vliegtuig, dat neerkwam in het gebied dat nu bekend staat als Plettenburg-De Wiers, was een Mustang III, een eenpersoons jager die tot doel had bommenwerpers te escorteren. Ook werd het toestel gebruikt om verrassingsaanvallen uit te voeren. De bewapening van het vliegtuig bestond uit vier 0.30 inch- en twee 0.50 inch-machinegeweren in de neus van het toestel. Deze standaardbewapening is vele malen aangepast aan veranderde omstandigheden.

Bij Vreeswijk werd op 13 november 1944 in de Lek het lichaam gevonden van de Britse corporal Frederick H. Hooper, legernummer 5125343. Hij werd 22 jaar oud. Hooper behoorde tot de B-Compagnie van 1st Airlanding Brigade 2nd Airborne Battalion, een onderdeel van de 1st Airborne Division. Van oorsprong behoorde Hooper tot The South Staffordshire Regiment. Hoopoer is om het leven gekomen toen hij tijdens de terugtocht probeerde de Rijn over te zwemmen. Hij kwam in de problemen en verdronk. Zijn lichaam werd in de ochtend van 13 november 1944 in Vreeswijk gesignaleerd, uit het water gehaald, en in een speciaal voor hem gemaakte houten doodskist die middag begraven op het Protestantse Kerhof in Vreeswijk, grafnummer 4.

De Mustang die in Plettenburg neerkwam, werd in de tweede helft van 1940 in 120 dagen ontworpen door de vliegtuigfabriek North American in Dallas. Het toestel moest een volwaardige tegenstander worden voor de Duitse jachtvliegtuigen die de geallieerden enorme verliezen toebrachten met hun aanvallen op formaties bommenwerpers. Tot dan konden de geallieerde jagers de formaties bommenwerpers slechts begeleiden tot over een afstand van 420 km. Her bereik van de Mustang was veel groter. De Mustang III werd niet alleen ingezet door de Amerikanen, maar ook door de Engelsen.

De Engelse Royal Air Force gebruikte het toestel bij vele squadrons, onder meer ook bij het 315e squadron Poolse vliegers. Een van de Polen die vanaf juli 1941 van dit squadron deel uitmaakte was de 25-jarige sergeant Tadeusz Jankowski. In juni, juli, augustus en september 1944 werd het 315e squadron ingezet bij vele operaties die vanuit Engeland naar het vaste land van Europa werden uitgevoerd.

Sergeant Tadeusz Jankowski

Het overzicht van de raids waaraan Tadeusz Jankowski heeft deelgenomen vermeldt geen vluchten rond D-day (6juni 1944), hoewel de Mustang MK-III daarbij wel is ingezet om de geallieerde bruggenhoofden in het zojuist bevrijde deel van Frankrijk te beschermen.

Tijdens de raids waaraan Tadeusz Jankowski deelnam in 1944 heeft hij zich onderscheiden door dapperheid en wist hij met succes enkele Duitse jachtvliegtuigen aan te vallen en neer te halen. Daarvoor werd hij onderscheiden met het Cross of Merit (= het Erekruis van verdienste voor Poolse vliegers in dienst van de Royal Air Force (RAF)). De onderscheiding werd hem toegekend ‘in silver with swords’.

Op 20 september 1944 keerde hij terug van een missie naar het slagveld van Market Garden. Nabij Jutphaas werd zijn toestel geraakt door luchtafweer vanaf de grond. De piloot kon zijn vliegtuig niet meer in de lucht houden en met een lange glijvlucht dook de Mustang in de moerassige grond in het gebied nabij de Bongenaer. Tijdens die vlucht werd door een vleugel van het neerstortende toestel de 8-jarige Jopie Hoveling, die rond 15.00 uur bij zijn vader op het bouwland was, dodelijk aan het hoofd geraakt. Vlieger Tadeusz Jankowski, die ook zijn toestel de Mustang III met het registratienummer FB367 niet meer had kunnen verlaten, kwam om in het neerstortende toestel.

Jopie Hoveling

Enkele dagen later was de uitvaart van de beide slachtoffers vanuit de H. Nicolaaskerk van Jutphaas. Op het kerkhof naast de kerk werden Jopie Hoveling en Tadeusz Jankowski naast elkaar begraven. Het stoffelijk overschot van de Poolse vlieger is in de jaren zestig overgebracht naar het Poolse Oorlogskerkhof in Breda; grafnummer E-4-7.

The post Slachtoffers van Market Garden in Nieuwegein appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

In de rubriek ‘De Oude PEN’ behandelen we al jaren de historie van de gemeente Nieuwegein. Een samenvoeging van de twee gemeenten Jutphaas en Vreeswijk. Ook in de rubriek ‘Toen & Nu’ blikken we terug en kijken we naar vandaag. En dan hebben we het nog geeneens gehad over de rubriek ‘De oude ansichtkaarten.’ Deze keer een verklaring over de oorsprong van de naam Jutphaas.

De naam Jutphaas werd voor het eerst vermeld in een acte uit 1165. Daarin verzocht de bisschop van Utrecht, Godfried van Rhenen (?-1178), aan Frederik I (1122-1190), bijgenaamd Barbarossa, om maatregelen tegen de enorme wateroverlast. In deze acte was sprake van een kerspel Judefax (woongemeenschap met eigen kerk). Dirk van Jutfaes (Theodoricus de Judefax, ambachtsheer van Jutfaes) was een van de mede-ondertekenaars.

Verklaring van de naam
De naam Jutphaas wordt in verband gebracht met het oud-Germaanse ‘fasha’. Dit betekent ’taai gras’; ‘Jut’ betekent mogelijk ‘rijk’ of ‘veel’. Van oorsprong zou ‘Jutphaas’ dus kunnen betekenen een stuk land begroeid met veel en taai gras.

Ouderdom
Hoe oud Jutphaas is, is niet met zekerheid te stellen. Er zijn wel een aantal veronderstellingen, waaronder de volgende:

1. Mogelijke bewoning in de 10e eeuw zou zijn af te leiden uit oude geschriften waarin wordt beweerd dat ‘Jutfaas’ een van de oudste plaatsen in dit gewest moet zijn geweest. Al tijdens het bewind van de Frankische vorsten (7e -10e eeuw) zou er bewoning zijn geweest, met daarbij zelfs een bescheiden eigen kerkgebouw.
2. Ook historici stellen dat Jutphaas al in de 10e eeuw bewoning heeft gekend. Zij wijzen daarbij op de overeenkomst tussen het familiewapen van het geslacht Jutfaes en dat van de Frankische vorsten uit de 9e eeuw: een gouden veld met zes schuin boven elkaar staande leliën van azuur. De redenering is dat deze familiewapens veel op elkaar lijken en dus wel uit een en dezelfde tijd moeten stammen. Daaruit wordt de conclusie getrokken dat al in de 10e eeuw bewoning is geweest in Jutphaas.

Over deze beide veronderstellingen bestaan nog altijd de nodige twijfels.

Archeologische vondsten
Daartegenover staat, dat rondom het eerdergenoemde kerkje, dat heeft gestaan op de algemene begraafplaats aan het huidige Kerkveld, archeologische vondsten zijn gedaan die ontegenzeglijk uit die tijd dateren. Deze vondsten betreffen onder andere meerdere munten van de Rooms-Duitse keizers Lodewijk de Vrome (778-840), en van zijn vader Karel de Grote (847/8-814). Ook het oudste gebouw van Nieuwegein staat in Jutphaas.

Het oudste gebouw van Nieuwegein aan de Nedereindseweg

Noormannen
In de 9e eeuw werd Het Sticht, het territorium waarover de bisschopen van Utrecht landsheerlijk gezag uitoefenden, herhaaldelijk overvallen door de Noormannen. Alles wat zij daarbij op hun weg ontmoetten, werd te vuur en te zwaard vernield. In 857 plunderden en verwoestten zij de plaats Utrecht. Het kan dus bijna niet anders of ook het kerkje van Jutphaas is niet aan hun vernielzucht ontkomen.

Heerlijkheden
De kern van het vroegere Jutphaas werd gevormd door de heerlijkheden van het Nedereind en het Overeind. Jutphaas lag in het Nedereind. Het omvatte enkele tientallen huizen langs de Vaartse Rijn (nu Merwedekanaal) en de weg naar Utrecht, die daaraan evenwijdig liep. Een tweede groep huizen lag aan het Kerkveld, dat zeer oud is. Aan te nemen is dat op deze natuurlijke verhoging eerdergenoemde kerk heeft gestaan. Zij was waarschijnlijk toegewijd aan de H. Martinus, patroon van het Frankenland, tevens patroon van de Utrechtse moederkerk.

Omstreeks 1217 werd de H. Nicolaas als patroon van de Jutphase kerk genoemd. Aan het Kerkveld kwam ook het rechthuis te staan. Het zwaartepunt van het dorp heeft zich echter in de loop der eeuwen verlegd naar de oever van de Vaartse Rijn (nu Merwedekanaal). Jutphaas is in de loop der tijden op vele manieren geschreven: Iutfaes, Judefaes, Judifas, Judifax, Judefax, Jutfaes, Jutfais en Jutfaas.

The post Leuke weetjes, deel 1: ‘Eerste vermelding Jutphaas’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

De R.K. kerk op het Jutphase Kerkveld blijkt tegen het einde van de 14de eeuw te klein en de pastoor, Albert Coper, beklaagt zich er bij de bisschop over dat het ondoenlijk is voor één priester om zo’n uitgebreide parochie te besturen. Besloten wordt vervolgens dat in Jutphaas een tweede pastoor mag worden benoemd. Vermoedelijk heeft de pastorie van pastoor Coper nabij de kerk gestaan. De tweede pastoor die dan wordt benoemd is Arent van Rijn, afkomstig van kasteel Rijnenburg. Volgens het boek “Jutphaas… verleden tijd” is Arent van Rijn ook in zijn nieuwe functie blijven wonen op Rijnenburg.

Pastoor Coper gaat in die tijd de kerk op het Kerkveld opknappen en vergroten; het schip van de kerk wordt vernieuwd en verbreed, het muurwerk wordt ontmanteld en het schilddak wordt vervangen door een spits toelopend helmdak. Pastoor Arent van Rijn gaat aan de noordzijde van het Kerkveld een tweede pastorie bouwen. Het is dan 1407, vijf jaar later toen het Geyn door Jan van Arkel, heer van Zoelen, geplunderd en afgebrand werd, en thans is die vroegere pastorie het oudste gebouw van Nieuwegein en staat aan de Nedereindseweg in Jutphaas.

De basis van de bewoningsgeschiedenis van Jutphaas wordt gevormd door de ontginningen die in de elfde en twaalfde eeuw in dit gebied plaatsvonden. Als uitgangspunt voor deze ontginningen werd een weg met een wetering aangelegd. Deze lange oost-west gerichte as is ondanks alle latere doorsnijdingen op de kaart nog steeds herkenbaar. De Nedereindseweg fungeert nog steeds als belangrijkste toegangsweg tot het oude centrum van Jutphaas.

Bijzonder is dat het grondgebied waarop het oudste gebouw van Nieuwegein staat aan alle voorwaarden voldoet waaraan in de middeleeuwen pastorieën moesten voldoen. Namelijk een oppervlakte van 4 morgen land (één morgen land is een oppervlakte die men toen op één ochtend kon ploegen). Zo’n ‘kerkeblok’ was voldoende groot om naast het woonhuis ruimte te hebben voor de verbouw van de nodige groenten.

De in de volksmond ‘Oude pastorie’ heeft een dubbel zadeldak. Het rechter (= oostelijk) deel is nog in de oorspronkelijke staat uit 1407 met onder meer ongeschaafde balken, een trappenhuis opgetrokken langs één boomstam, enzovoorts. Achter het pand staat een schuurtje onder een met rode pannen belegd zadeldak, eveneens uit 1407. Het is gebouwd rond de waterput die bij het pand hoort.

In 1983 is het westelijke deel van het pand onverhoeds afgebroken, zoals ook de Anna van Rijnhuisjes in de nacht werden gesloopt. In de oorspronkelijk stijl werd een nieuwe vleugel aangebouwd. Westelijk en oostelijk deel vormen elk een apart woonhuis.

In het linkerdeel (nummer 112) is een deur met bovenlicht aanwezig evenals een schuifvenster met luiken en op de verdieping een houten kruisvenster. In het rechterdeel van deze zijgevel (nummer 114) bevinden zich een deur met bovenlicht, een kelderlicht, twee hoger geplaatste vensters voor de opkamer en op de verdieping twee dichtgemetselde vensterd. Rode en blauwe Oud-Hollandse pannen sieren het dak.

Het pand anno nu. Let op de dichtgemetselde ramen.

De twee ramen die dichtgemetseld zijn stamt uit de tijd van Napoleon. In de tijd dat Napoleon regeerde over de Nederlanden werden diverse belastingen geheven, waaronder die op ramen. Je betaalde per raam. Als gevolg daarvan zijn er nu nog steeds huizen te vinden met dichtgemetselde ramen. Dat deden de huiseigenaren om minder belasting te hoeven betalen. Het ging niet om vitrage of gordijnen, maar puur om de ramen.

Na de reformatie kwam de pastorie in handen van de Hervormde Gemeente en diende tussen 1585 – 1889 als woning voor de predikant. De Jutphase bouwpastoor van Nicolaaskerk aan de Utrechtsestraatweg, monseigneur G.W. van Heukelum, kocht op 1 mei 1889 de oude pastorie terug. Die is thans eigendom van de R.K. Caritas. Het pand is een Rijksmonument.

Omstreeks 1900. Uit de foto hieronder blijkt nog zeer duidelijk het landelijke karakter van de Nedereindseweg. Rechts op de foto ziet men de boerderij “De acht Zaligheden”, welke omstreeks 1920 is gesloopt. Het moest verdwijnen bij de aanleg van de voormalige Wilhelminastraat, thans Stormerdijkstraat, die overigens ook nog een poosje Emmastraat is genoemd geweest. De man aan het hek is Arie Visser, die een zaadhandel bezat en met nog verschillende andere gezinnen in de boerderij woonde. Links op de foto ziet men nog een deel van de Nedereindse Wetering en op de achtergrond woningen aan “Het Sluisje.”

The post De Oude PEN: ‘Het oudste gebouw van Nieuwegein’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Vandaag, precies op 1 augustus 2024, is het 350 jaar geleden dat er talloze meldingen waren van gehele of gedeeltelijke verwoesting van kerktorens. De stad Utrecht wordt het zwaarst getroffen. Hier verloor De Dom het middenschip. Zeker zou dat ‘code rood’ zijn geweest. De storm duurde maar een paar seconden, maar heeft in hele korte tijd gigantische schade aangericht.

Ieder jaar doen zich ergens in ons land valwinden voor. Maar de sterke valwind die de Utrechtse Dom verwoestte was uiterst zeldzaam. Op basis van de grootte van de hagelstenen die gevallen zijn in die storm lijkt de storm uit 1674 eentje die eens in de 1000 tot 10.000 jaar voor komt. Recente voorbeelden van valwinden en de schade die hierbij optreden, zijn de valwinden bij het Utrechtse Leersum op 18 juni 2021 en 14 juli 2010 waarbij een camping bij Vethuizen zeer waarschijnlijk getroffen werd door een valwind.

Wie gaat zoeken naar informatie op internet komt onder meer onder de term ‘schrickelik tempeest’ een ongelofelijke hoeveelheid websites tegen met informatie over de geweldige zomerstorm die Europa (Frankrijk, België, Nederland en Duitsland) trof op woensdag 1 augustus 1674. In 2018 bracht de Utrechtse band Bloodgod het nummer ’t Schrickelik Tempeest uit, eveneens geïnspireerd door de verwoestende storm.

Tekening in Oostindische inkt van de kerk ’op het Kerkveld’ gezien vanuit het zuiden. Onbekende tekenaar. Situatie omstreeks 1730.

Tornado
Op de woensdagavond van 1 augustus 1674 veranderde een tornado onze regio in een kwartier tijd in een ongelofelijke puinhoop. De storm trok over een groot deel van Europa en richtte enorme schade aan. Daken werden afgerukt, torenspitsen knakten als luciferhoutjes, gevels werden neergesmeten en bomen werden met wortel en tak uitgerukt. Ook in Jutphaas was het raak. Op het Kerkveld in Jutphaas vernielde de storm de circa 40 meter hoge torenspits van de 12de eeuwse oude Nicolaaskerk. Die is nooit meer opgebouwd; er kwam een kort torentje voor in de plaats.

Naast de kerktoren van Jutphaas sneuvelde ook de kerktorens van Vleuten, Bunnik, Houten en IJsselstein. Er zijn talloze meldingen met gehele of gedeeltelijke verwoesting van kerktorens. De stad Utrecht wordt het zwaarst getroffen. Tussen zeven en half acht ’s avonds is de storm op haar hevigst.

De oudste krant van ons land, de “Oprechte Haerlemse Courant” bracht het nieuws over de storm al op 2 augustus 1674:

“Uytrecht den 2 Augusti. Gisteren avont ten half achten ontstont hier een schrickelick onweer, dat tot half negen toe duurde; doch het slimste was gedaen in een quartier-uurs: den hemel stont gedurigh in licht en vlam, en ’t was schrickelick den donder en vreesselycke winden te hooren, dat verselt wierdt met het nederstorten van schoorsteenen, daecken, gevels ende toornen, dat ieder een ongemeene verbaestheyt aenbracht, en dat heeft veele van een aertbevingh doen spreecken: de kerck van den Dom tot het choor toe lagh met pylaren en al ten half achten al onder de voet als een puynhoop, sonder dat de Domtoorn eenigsints beschadigt is […]”

Uit de meteorologische reconstructie blijkt dat op die bewuste avond van de 1e augustus 1674 een gebied met uitzonderlijk zware onweersbuien met een enorme snelheid van 70 tot 80 km/uur van zuid naar noord over het land trok. Minstens twee buiencomplexen gingen vergezeld van zware windhozen, een complex dat over Amsterdam noordwaarts trok en een complex dwars over de Utrechtse binnenstad. Het spoor van de hoos moet ongeveer langs de Oude Gracht in Utrecht hebben gelopen.

De kerk rond 1646 op het Kerkveld

De kerk op het Kerkveld
Veel wijst er op dat er aanwijzingen zijn dat er op het Kerkveld in Jutphaas al omstreeks het jaar 900 een kerk heeft gestaan. Het zal wel een houten gebouwtje zijn geweest, misschien met een stenen fundering. Bij de kerk, op een vloedvrij terrein, stond wellicht de woning van de geestelijke. Het kerkje was waarschijnlijk toegewijd aan St. Martinus, de patroon van de Utrechtse moederkerk waartoe ook de parochie van Jutphaas behoorde. Het kerkje zou in de tiende eeuw door de Noormannen zijn verwoest. Zo kreeg de Jutphase gemeenschap in de elfde eeuw een nieuw, stenen kerkgebouw. Waarschijnlijk is die kerk gebouwd tussen 1024 en 1052, toen Bernulphus bisschop van Utrecht was. Op de plek van de kerk zijn namelijk strooipenningen gevonden van deze bisschop, die de kerk zou hebben ingewijd. De kerkpatroon van Jutphaas was vanaf de elfde eeuw de H. Nicolaas.

Het kerkgebouw was 68 voet lang en 26 voet breed (= 20,7 x 7,9 meter-red.) De oostelijke koorwand was niet uitgebouwd, maar het altaar stond tegen de vlakgehouden muur. Daarin bevond zich een rondboogvenster. De kruispanden en de kerkbeuk hadden een platte, eikenhouten zoldering. Het priesterkoor had een stenen tongewelf. De kerkbeuk bevatte een zestal kleine ramen. Gesproken wordt van een Romaanse bouwstijl.

Over de kerk wordt enkele malen wel geschreven in visitatierapporten. In 1606 is nog sprake van een in goede staat verkerend gebouw, maar in 1679 – vijf jaar ná de stormramp- spreken kerkenraadsleden hun zorgen uit over de staat van het gebouw. Dan valt ook de passage in het rapport op: “Mitsgaders tot het herbouwen van het dak of spitsjen op den toorn.”

Van de situatie van de kerk na de storm zijn vele afbeeldingen bekend. In 1744 tekende Jan de Beijer (1703 -1780) de kerk op het Kerkveld en H. Spilman maakte er een kopergravure van. Daarop zien we de kerk met een stompe toren! De vraag werpt zich op of de kerk na de ramp van 1674 nog steeds zonder torenspits was en dat slechts sprake is geweest van een noodreparatie. Ook kan het zijn, dat na de stormramp een korte, afgestompte spits op de kerktoren is geplaatst.

Tot 1820 was op het Kerkveld van Jutphaas de middeleeuwse Nicolaaskerk gelegen, de kerk werd toen op een deel van de toren (thans het ‘barenhuisje’) na gesloopt. Het baarhuisje is een restant van een oude kerktoren uit de 13e eeuw. Het is een gebouwtje van 1 bouwlaag op vierkante grondslag onder met Oud-Hollandse pannen gedekt zadeldak, opgetrokken uit kloostermoppen in klezoorverband.

Kopergravure van H. Spilman uit 1744 naar een tekening van J. de Beijer. De kerk gezien vanuit het noorden.

De kerk was gelegen op een met een gracht omgeven verhoging die thans nog te herkennen is op de Begraafplaats. Bijzonder is dat een aantal historische grafkelders, die voor een deel nog uit de middeleeuwen dateren, na de sloop van de kerk zijn blijven bestaan. Dit heeft er mede toe geleid dat de begraafplaats als enige monument in Nieuwegein zowel als gebouwd als archeologisch monument is beschermd.

Grafsteen van Nicolaas de Malapert op begraafplaats Kerkveld

In 2018 maakten wij deze reportage op het Kerkveld.

The post De orkaan van 1 augustus 1674 treft ook Jutphaas appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.