Een oplettende lezer maakte onze redactie attent op een bijzonder stukje televisieverleden. In de oude serie Klaverweide van de VARA zijn herkenbare beelden en verwijzingen naar het jonge Nieuwegein te vinden, met nadrukkelijk ook de oude dorpen Jutphaas en Vreeswijk in beeld en in het verhaal.

Op screenshots uit een aflevering is onder meer het straatnaambordje Oude Sluis in Vreeswijk herkenbaar. Ook de Emmabrug in Vreeswijk komt duidelijk in beeld. Daarnaast blijkt ook Jutphaas in de serie voor te komen. Daarmee krijgt een bijna vergeten televisieserie ineens een stevig Nieuwegeins tintje.

Boven: Beelden uit de oude VARA serie Klaverweide, waarin onder meer de Oude Sluis en de Emmabrug in Vreeswijk herkenbaar terugkomen. Ook Jutphaas speelt een rol in de serie.

Klaverweide werd in 1975 en 1977 uitgezonden en was destijds de opvolger van de serie Waaldrecht. Het verhaal draaide om aannemer en wethouder Gerard Kuipers, gespeeld door Leo Beyers. Hij kreeg in zijn werk en privéleven te maken met bouwbelangen, politiek gekonkel, achterklap en spanningen rond de ontwikkeling van een nieuwe wijk.

Dat de serie nadrukkelijk met Nieuwegein te maken had, blijkt ook uit een oud krantenartikel van woensdag 7 mei 1975. De kop boven dat artikel luidde: “VARA brengt nieuwe serie Klaverweide”. De onderkop was veelzeggend: “Verhaal speelt in groeiende nieuwbouwwijk”. In het artikel werd uitgelegd dat de VARA voor de serie een locatie zocht die niet te ver van Hilversum lag en waar de verschillende stadia van bouw en bedrijvigheid goed zichtbaar waren.

Die plek werd gevonden in Nieuwegein. De krant omschreef de stad toen als een toekomstige metropool, gelegen tussen de oude stadjes Vreeswijk en Jutphaas, waar in hoog tempo werd gebouwd. Precies dat decor hadden de makers nodig voor een televisiedrama over een nieuwe wijk, lokale politiek, bouwplannen en botsende belangen.

De fictieve gemeente in de serie heette niet Nieuwegein, maar Klaverweide. Dat was geen toeval. De gebeurtenissen moesten niet één op één worden gelezen als een verhaal over de echte gemeente. Toch is de link met Nieuwegein moeilijk te missen. Zeker nu op de oude beelden herkenbare plekken uit Vreeswijk opduiken, waaronder de Oude Sluis en de Emmabrug, en ook Jutphaas in de serie voorkomt.

Boerenbont in scherven en papiersnippers in de kolk
Deze herinnering aan de opnames van Klaverweide werd ingezonden door Annemiek Pothoven. Zij was destijds als medewerker van kabinet en voorlichting bij de gemeente Nieuwegein nauw betrokken bij de productie.

Pothoven tegenover onze redactie: ‘De makers klopten geregeld bij de gemeente aan met praktische vragen, onder meer over geschikte locaties en materiaal. Er werd gefilmd bij de boerderij van Gijs Vermeulen aan de Overeindsweg in Jutphaas. Ook de Herenstraat speelde een rol. Mevrouw Friedeman van de Vivo-kruidenierswinkel verkocht haar complete voorraad boerenbontservies aan de productie. Later zag zij datzelfde servies terug in de serie, maar dan in scherven op de grond.’

‘Bijzonder waren ook de nachtopnames bij de hoge brug in de Dorpsstraat. Daar moest een acteur een stuk papier verscheuren en in de kolk gooien. Omdat de scène meerdere keren opnieuw moest, dreef het water uiteindelijk vol met papiersnippers.’

Ook een woning aan de Oude Sluis werd gebruikt als filmlocatie. ‘Het ging om een herenhuis met een stenen trapje ervoor.’ Voor Annemiek Pothoven was het bijzonder om dit van dichtbij mee te maken. Zij mocht regelmatig op de set meekijken en zag hoe Jutphaas en Vreeswijk even onderdeel werden van een televisieserie.

Beginjaren van Nieuwegein
Voor Nieuwegein was de televisieserie een mooie vondst. De stad was begin jaren zeventig nog jong. Jutphaas en Vreeswijk waren net samengevoegd (1971), overal werd gebouwd en Nieuwegein moest zichzelf nog uitvinden. Dat tijdsbeeld lijkt in Klaverweide bijna rechtstreeks als decor te zijn gebruikt.

Vijftig jaar later levert dat bijzondere lokale televisiegeschiedenis op. Niet alleen omdat Jutphaas en Vreeswijk herkenbaar terugkomen, maar ook omdat de thema’s van toen verrassend actueel klinken: bouwen, bestuur, macht, belangen en de vraag wie uiteindelijk bepaalt hoe een stad eruit komt te zien.

Veel kijk plezier!

The post Uit de oude doos: ‘Jutphaas en Vreeswijk duiken op in vergeten VARA drama uit 1975’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Langs De Doorslag lagen vroeger verschillende buurtschappen met namen die in het huidige Nieuwegein nauwelijks nog bekend zijn. Na een eerdere aflevering over het Kraaienbuurtje dook onze redactie in het verhaal van de ‘Marechausseekazerne’. Dat leverde direct reacties op. De belangrijkste ontdekking: het bewuste rijtje huizen is helemaal niet verdwenen. Het staat er nog steeds. En verschillende bijgebouwtjes zouden ooit als cellen zijn gebouwd.

Wie door het huidige Nieuwegein loopt, ziet vooral een stad die vanaf de jaren zeventig is gebouwd. Maar onder de straten, wijken en nieuwere gebouwen liggen de namen van het oude Jutphaas nog verscholen. Namen van kleine buurtschappen en steegjes, bedacht door bewoners en vaak verbonden aan werk, armoede, een fabriek of een opvallend gebouw. Zoals de ‘dokterssteeg’ in Vreeswijk of de Armensteeg in Jutphaas die in het verleden de Kuiperssteeg heette (Daar zouden kuipers hebben gewoond, mensen die kuipen fabriceerden.)

De oorspronkelijke Armensteeg was maar 60 cm breed en daarin stonden toch nog enkele een-kamerwoninkjes. Dat steegje is er nog en grenst noordelijk aan de oude bakkerij van Van Leeuwen (zat winkeltje in auto modelletjes). Noordelijk van het Armensteegje was de vroegere wachtkamer/kroegje van de paardentram.’

Langs De Doorslag lag bijvoorbeeld het Kraaienbuurtje, waar onze redactie eerder aandacht aan besteedde. Dat buurtje bestond uit zes huisjes bij de stellingmolen van Verloop en de wipwatermolen Oudegein. De woningen werden omstreeks 1950 afgebroken. Ook de nabijgelegen Oliebuurt, met woningen rond het fabrieksterrein van de latere Persilfabriek, behoort inmiddels tot het verdwenen Jutphaas.

Maar met een ander buurtje langs De Doorslag ligt dat anders: ‘De Marechausseekazerne.’

Niet verdwenen, maar nog altijd aanwezig
In een eerdere publicatie over de wijk Doorslag, afkomstig uit het boek Nieuwegein 50 jaar: gepland, gelaagd, geslaagd, wordt melding gemaakt van een buurtje tussen het huidige St. Antonius Ziekenhuis en de Randijk. Dat buurtje werd de Marechausseekazerne genoemd, naar militaire activiteiten op die plek in de jaren dertig. In die publicatie staat dat de woningen in de jaren vijftig zouden zijn gebouwd.

Dit rijtje woningen langs De Doorslag staat in Jutphaas bekend als ‘de Marechausseekazerne’. Volgens Piet Daalhuizen werd het in de jaren dertig gebouwd met het plan hier een marechausseepost te vestigen. Die functie kwam er nooit, maar enkele bijgebouwtjes zouden oorspronkelijk als cellen zijn uitgevoerd. De straat heet ook ‘Doorslag.’

Na publicatie van ons artikel reageerde een lezer die in 1956 werd geboren en zich de woningen uit haar jeugd nog goed herinnert. Haar vader was postbode in Jutphaas en nam haar soms mee op zijn route. ‘Links van het huizenblok ging men de Randijk op, onder meer richting mevrouw Vink’, zo laat zij onze redactie weten.

Daarna kwam een veel concretere aanvulling van Piet Daalhuizen, medeoprichter van de Historische Kring Nieuwegein en kenner van de geschiedenis van Jutphaas. Hij laat weten dat het rijtje woningen van de Marechausseekazerne er niet alleen in de jaren zestig nog stond, maar er nog steeds staat. Dat betekent dat de naam wel uit beeld is geraakt, maar het rijtje zelf niet is verdwenen.

Bedoeld als marechausseepost, maar nooit gebruikt
Daalhuizen vult het verhaal verder aan. Volgens hem werd het rijtje in de jaren dertig gebouwd met de bedoeling er een marechausseepost in te richten. Verschillende schuurtjes of garages zouden oorspronkelijk als cellen zijn gebouwd.

Daarmee komt het verhaal over een mogelijke gevangenis langs De Doorslag niet helemaal uit de lucht vallen. Er zouden daadwerkelijk ruimten zijn geweest die bedoeld waren om mensen tijdelijk op te sluiten.

Maar, en dat is het wezenlijke verschil, de geplande marechausseepost is volgens Daalhuizen uiteindelijk nooit als kazerne of politielocatie in gebruik genomen. Daarmee was het geen werkende gevangenis en, voor zover nu bekend, zijn de cellen nooit voor hun oorspronkelijke doel gebruikt.

Ook tijdens de Duitse bezetting zou het rijtje volgens Daalhuizen niet door de Duitsers zijn gebruikt.

Dat maakt de Marechausseekazerne tot een merkwaardig overblijfsel uit het oude Jutphaas: woningen en bijgebouwen die werden neergezet met een militaire of politiefunctie in gedachten, maar uiteindelijk als gewone bebouwing langs De Doorslag verdergingen. De geplande functie verdween, de naam bleef hangen.

Eén oorlogsspoor blijft vragen oproepen
Toch is daarmee nog niet ieder vraagstuk opgelost. In de documentatie over het illegale verzetsbulletin BBC-Nine O’Clock News staat dat H.J. Koppenhout van 1 oktober tot en met 30 november 1944 naar radionieuws luisterde in de marechaussee-kazerne te Jutphaas. Op basis van dat verboden nieuws maakte hij dagelijks een getypt bulletin, met een oplage van twaalf tot vijftig exemplaren. Nadat hij door leden van het Duitse NSKK werd betrapt, vluchtte hij en stopte de uitgave.

Die bron noemt dus wel degelijk een Marechausseekazerne in Jutphaas tijdens de oorlog. Dat botst op het eerste gezicht met de herinnering dat het rijtje langs De Doorslag nooit als marechausseepost is gebruikt.

Daarvoor zijn meerdere verklaringen mogelijk. Het kan gaan om een andere locatie in Jutphaas. Het kan ook zijn dat de naam Marechausseekazerne in gebruik bleef, terwijl het gebouw formeel nooit als post in bedrijf kwam. Zonder adres, bouwtekening of aanvullende archiefstukken kan onze redactie die verbinding nog niet definitief leggen.

Het raadsel is daarmee kleiner geworden, maar nog niet helemaal opgelost.

Wel gevangenen langs De Doorslag, maar in de fabriek
Dat langs De Doorslag in oorlogstijd mensen werden vastgehouden, staat los van het rijtje van de Marechausseekazerne. Piet Daalhuizen wijst op de voormalige rijst-stijfselfabriek langs het water. Dat gebouw zou tijdens de bezetting hebben gediend als interneringspand voor gevangenen die vanuit West-Nederland per schip onderweg waren naar Duitsland, voor kampen of voor de Arbeitseinsatz.

Die aanwijzing sluit aan op een eerder artikel van onze redactie over de stellingmolen van Verloop. Daarin werd al vermeld dat de oude rijst-stijfselfabriek tijdens de oorlog gesloten was en dat de Duitsers er mensen uit de omgeving van Rotterdam vasthielden die voor de Arbeitseinsatz waren opgepakt. Zij werden van daaruit per schip op transport gesteld.

Ook in een oudere uitgave van Cronyck de Geyn wordt de rijst-stijfselfabriek genoemd als een gebouw dat in de oorlogsjaren enige tijd dienstdeed als voorlopige detentieplaats voor gevangenen van de bezetter.

Daalhuizen laat weten dat over ontsnappingen uit dit interneringspand meerdere verhalen bekend zijn. Die zouden ook terugkomen in de boekenreeks Twee dorpen in oorlogstijd van Renée Blom, over Jutphaas en Vreeswijk tijdens de Duitse bezetting. Museum Warsenhoeck vermeldt dat Blom deze geschiedenis in meerdere delen heeft vastgelegd.

Daarmee moet het onderscheid scherp worden gehouden: de Marechausseekazerne langs De Doorslag zou cellen hebben gehad die nooit als zodanig zijn gebruikt, terwijl in de rijst-stijfselfabriek langs De Doorslag tijdens de oorlog daadwerkelijk gevangenen werden vastgehouden.

Ook andere oude namen verdienen nader onderzoek
De reacties leveren meer op dan alleen een aanvulling over de Marechausseekazerne. Daalhuizen wijst er ook op dat de Oliebuurt volgens hem een rijtje huisjes was dat vanaf de Vreeswijksestraatweg rond het terrein van de Persilfabriek liep, tot aan De Doorslag. In noordelijke richting sloot daarop de Kraaienbuurt aan.

Daarnaast noemt hij een opvallende correctie over de oude steegnamen in Jutphaas. Wat tegenwoordig de Armensteeg wordt genoemd, zou vroeger de Kuiperssteeg hebben geheten, vermoedelijk naar kuipers die daar houten kuipen maakten. De oorspronkelijke Armensteeg zou een nauwelijks zestig centimeter breed steegje zijn geweest met enkele eenkamerwoninkjes, nabij de oude bakkerij van Van Leeuwen en de vroegere wachtkamer annex het kroegje van de paardentram.

Dat spoor vraagt om een afzonderlijk onderzoek in oude kaarten, adresregisters en beeldmateriaal. Want juist bij dit soort verdwenen namen blijkt hoe snel een plek in het collectieve geheugen van naam, betekenis of zelfs locatie kan veranderen.

Geen gevangenis, wel een verhaal dat nog altijd zichtbaar is

De vraag waarmee onze redactie begon, kan nu scherper worden beantwoord. Langs De Doorslag stond geen functionerende marechausseegevangenis. Wel staat er nog altijd een rijtje woningen dat in Jutphaas bekendstond als de Marechausseekazerne. Het was volgens Piet Daalhuizen in de jaren dertig bedoeld als marechausseepost, met ruimten die als cellen waren gebouwd, maar die functie kwam er uiteindelijk nooit.

De plek langs De Doorslag waar tijdens de oorlog wél mensen werden vastgehouden, was de voormalige rijst-stijfselfabriek.

Zo blijkt opnieuw dat het oude Jutphaas niet volledig verdwenen is onder Nieuwegein. Soms staat het verhaal gewoon nog langs de weg, in een rijtje huizen waar dagelijks mensen aan voorbijgaan, zonder te weten waarom het ooit de Marechausseekazerne werd genoemd.

Heeft u nog oude foto’s van de Marechausseekazerne, de rijst-stijfselfabriek, het Kraaienbuurtje, de Oliebuurt of de oude steegjes van Jutphaas? Dan hoort onze redactie dat graag.

The post Na het Kraaienbuurtje duikt nóg een verdwenen buurtje langs De Doorslag op appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Onze redactie kreeg van Wilbert van Wijk een foto toegestuurd van een oude gevelsteen van boerderij De Bongenaar in Nieuwegein. Op de steen staat onderaan duidelijk het jaartal 1803. Daarboven staan de tekens J : : R. De twee dubbele puntjes lijken vooral bedoeld als scheidingstekens, een oude en decoratieve manier om initialen van elkaar te onderscheiden. De meest logische lezing is daarom: J. R. 1803.

Soms begint een historisch verhaal niet in een archief, maar gewoon met een foto op de telefoon. Een donker plaatje. Twee initialen. Een jaartal. 1803.

Wie achter die initialen schuilgaat, is nog niet met zekerheid te zeggen. Een verband met eigenaar Amos Rinkhuizen, die in 1793 eigenaar werd van De Bongenaar, ligt door de letters minder voor de hand dan eerder gedacht. Wel valt het jaartal precies in de periode waarin Rinkhuizen eigenaar was en de familie Ruisch, ook geschreven als Ruijsch, met De Bongenaar verbonden was. Mogelijk verwijzen de initialen dus naar iemand uit die familie, naar een bewoner, pachter of andere betrokkene op het erf. Zeker is dat nog niet. Maar dat maakt de steen juist interessant: hij stelt opnieuw vragen aan een plek die bijna uit het zicht verdwenen is.

De herkomst van de steen is inmiddels wél duidelijker geworden. Van Wijk laat weten dat de steen ingemetseld zat in de gevel van boerderij De Bongenaar. Wie naar de pentekening van de boerderij kijkt en als het ware linksom gaat, komt bij de voorgevel terecht, de gevel die parallel liep aan de Schalkwijkse Wetering. Daar heeft de gevelsteen gezeten. Daarmee is het geen willekeurig oud steentje meer. Het is een tastbaar stuk van de boerderij zelf.

Over de Schalkwijkse Wetering
De Schalkwijkse Wetering was geen toevallig watertje langs de boerderij. Zij hoorde bij de oude waterstructuur die het gebied al in de middeleeuwen vormgaf. Via zulke weteringen werd het natte land ontwaterd, verkaveld en geschikt gemaakt voor landbouw. Later werd de wetering ook onderdeel van de waterverbinding richting Vaartse Rijn en Lek. Dat De Bongenaar juist daar lag, bij de Schalkwijkse Wetering en de Vaartse Rijn, zegt veel over de plek: dit was een kruispunt van land, water, landbouw, vervoer en geschiedenis.

Van Wijk stuurde bovenstaande foto mee van de ingelijste pentekening van de boerderij. Die tekening heeft zijn moeder laten maken voor haar vader en moeder. Linksonder staat: Boerderij “De Bongenaar”. Rechtsonder staat: Jutphaas, Nieuwegein. De tekening lijkt te zijn gemaakt in 1976. Daarmee komt de geschiedenis niet alleen uit oude akten, maar ook uit een familieherinnering. Een boerderij aan de muur. Een plek die kennelijk belangrijk genoeg was om vast te laten leggen.

De familiegeschiedenis maakt het verhaal nog concreter. De grootouders van Wilbert van Wijk waren Willem van Vliet, bijgenaamd de Krak, en Carolina den Hartog. Willem van Vliet woonde eerst aan de Wiersdijk in Vreeswijk. Later kochten hij en zijn vrouw De Bongenaar en gingen zij daar wonen. Bij de boerderij hoorde ook een boomgaard van ongeveer 15 hectare met appels en peren.

Dat is een beeld dat vandaag bijna onvoorstelbaar is. Wie nu aan Plettenburg denkt, ziet bedrijven, asfalt, loodsen, verkeer en bedrijventerrein. Maar hier stonden ooit fruitbomen. Appels en peren. Boerderij De Bongenaar stond er niet als decorstuk, maar als deel van een agrarisch landschap dat door de groei van Nieuwegein langzaam werd ingehaald.

Met de ontwikkeling van het industriegebied Plettenburg, De Wiers verkocht Van Wijks opa uiteindelijk de boerderij met boomgaard. Daarna verhuisden zijn grootouders naar de Herenstraat in Jutphaas. De boerderij werd uiteindelijk gesloopt.

En daar wordt het verhaal wrang. Op de plek van de boerderij is volgens Van Wijk nooit meer iets gebouwd. Zijn conclusie is even eenvoudig als pijnlijk: ‘dan had de boerderij net zo goed bewaard kunnen blijven’ aldus Van Wijk tegenover onze redactie.

Gevelsteen maakte kleine reis
De gevelsteen zelf maakte daarna nog een kleine omweg door de tijd. Van Wijk raakte op een gegeven moment in gesprek met een oud collega over De Bongenaar. Die collega vertelde dat hij de gevelsteen had. Hij had de steen uit de boerderij gehaald voordat deze werd gesloopt. Toen Van Wijk vertelde dat De Bongenaar van zijn familie was geweest, kreeg hij de steen van hem. Van Wijk gaf de steen vervolgens aan een oom. Na diens overlijden kwam de steen via zijn nichtje weer bij hem terug.

De steen gaat opnieuw op reis. Niet naar een familiehuis, maar naar het museum Warsenhoeck bij de kinderboerderij. Daar draagt Van Wijk hem over, zodat dit stukje Jutphaas bewaard blijft.

Drie eeuwen
Over De Bongenaar schreef Jan Schut eerder het artikel Grepen uit de geschiedenis van een buitenplaats. Daarin beschrijft hij hoe midden in het huidige Nieuwegeinse industriegebied Plettenburg, De Wiers bijna drie eeuwen lang de buitenplaats De Bongenaar stond. De naam werd ook wel geschreven als Bommenaer. Het huis speelde geen grote rol in de lokale machtspolitiek, anders dan bekende Jutphase buitenplaatsen als Oudegein, Rijnhuizen, Rijnenburg, Rijnestein en Vronestein. Misschien is dat juist de reden dat De Bongenaar minder bekend is gebleven.

De naam is ouder dan het huis. Al in 1439 duikt Bongenaer op in een akte. Het Kapittel van St. Marie in Utrecht gaf toen een perceel land van zes Rijnlandse morgen, ruim vijf hectare, in erfleen uit aan Dirk Monensz. Waarschijnlijk stond er toen nog geen boerderij of woning. De naam hoorde dus eerst bij het land, niet bij een gebouw.

Dat stuk land lag op een markante plek. Aan de westzijde lag de Vaartse Rijn. Aan de noordoostzijde de Schalkwijkse Wetering. Aan de zuidzijde de Molenwetering, genoemd naar een watermolen die daar ooit langs heeft gestaan. Onder het moderne landschap van bedrijven en wegen ligt dus een veel oudere laag van water, weiland, pachters, boerderijen en buitenplaatsen.

In 1549 komt voor het eerst bebouwing in beeld. Cornelis Jansz. uit Utrecht huurde toen zes morgen land, genoemd den Bongenaer, met timmerwerk, bomen en beplanting daarop. Later blijkt dat op het perceel een boerderij stond langs de Schalkwijkse Wetering. Die boerderij is belangrijk, omdat juist die lijn doorloopt naar de latere hofstede die de naam De Bongenaar heeft blijven dragen.

In 1589 krijgt de plek zelfs even een militair randje. De Staten van Utrecht wilden bij de Schalkwijkse Wetering een verdedigingswerk laten aanleggen. Daarmee moest worden voorkomen dat vijanden of rovers met kleine schuiten via de wetering en de Vaartse Rijn richting Utrecht konden varen. Of met Bongenaer toen het land, de boerderij of al de buitenplaats werd bedoeld, blijft onzeker.

Op een kaart of tekening uit 1626 verschijnt naast de boerderij nog een gebouw, op de westelijke punt van de polderdriehoek. Dat gebouw wordt gezien als de buitenplaats De Bongenaar. Waarschijnlijk is het huis aan het eind van de zestiende of het begin van de zeventiende eeuw gebouwd door een vermogende Utrechter. Een buitenverblijf, bedoeld om buiten de drukte van de stad te verblijven.

In 1634 werd De Bongenaar bewoond door Jan Aert Teunisz. Hij noemde zich later Jan Aert Teunisse Bongenaer. Na hem kwamen onder anderen zijn dochter Lijsbeth en later Aert Aertsz. Bongenaer de Oude. Via huwelijk en bewoning komt daarna de familie Ruisch in beeld. Die naam blijft lang aan De Bongenaar verbonden.

In de achttiende eeuw wisselde de buitenplaats geregeld van eigenaar. In 1762 kwam De Bongenaar in handen van Mr. Arnold Pit, een Utrechts bestuurder met functies in stad en waterschappen. Daarna volgden onder anderen Maria Barbara des Orby, Jan Lincklaan uit Haarlem en Pieter van Mollem Zijderveld uit Amsterdam.

In 1793 werd De Bongenaar verkocht aan Amos Rinkhuizen voor 9600 gulden. In die tijd werd het huis bewoond door Hendrik Ruijsch. De gevelsteen uit 1803 valt precies in die periode. De initialen J. R. geven hun geheim nog niet prijs, maar het jaartal plaatst de steen midden in de tijd waarin De Bongenaar nog volop bestond.

Na het overlijden van Amos Rinkhuizen in 1814 werd De Bongenaar publiek verkocht. In 1815 kocht Isaäc Schaly, burgemeester van Jutphaas, de buitenplaats. Uit de verkoopstukken blijkt hoe omvangrijk het huis toen nog was. De buitenplaats bestond uit een huizinge met vier benedenkamers, een provisiekamertje, een keuken, zes bovenkamers en een zolder. Ook waren er een salon of speelhuis, tuinen, vijvers en kommen.

Daarmee zien we De Bongenaar even heel concreet voor ons. Niet als vage naam op een oude kaart, maar als een groot huis met kamers, tuinen, waterpartijen, bijgebouwen en land. Een plek waar mensen woonden, huurden, werkten, oogstten, verkochten en vertrokken.

Verval
In de negentiende eeuw ging het bergafwaarts. De buitenplaats werd verhuurd, verkocht en opnieuw aangeboden. In 1822 kwam De Bongenaar in handen van Gerrit Schaly. Daarna ging het bezit via de familie Schaly over naar Cornelia Schaly en Joris Sanderson. In 1875 kwam Nicolaas Sanderson in bezit van De Bongenaar. Tegen die tijd was het huis slecht onderhouden en al jarenlang nauwelijks meer bewoonbaar. Wind en regen hadden vrij spel gekregen.

In 1883 verscheen de sloper op De Bongenaar. Eerst verdwenen enkele bijgebouwen. Een jaar later kwam ook de grote heerenhuizinge zelf aan de beurt. In 1885 was er van de ooit statige buitenplaats niets meer over.

Wat bleef, was de boerderij langs de Schalkwijkse Wetering. Die hofstede droeg uiteindelijk weer de naam die eerst bij het land hoorde, daarna bij de buitenplaats en later opnieuw bij de boerderij: De Bongenaar.

En nu blijft ook de gevelsteen bewaard. Een steen die ooit in de voorgevel zat, parallel aan de Schalkwijkse Wetering. Een steen die uit de sloop werd gered, via een oud collega, een oom en een nichtje weer terugkwam bij de familie, en nu wordt overgedragen aan het museum.

Voor de rubriek ‘De oude PEN’ is dit precies het soort geschiedenis dat niet mag verdwijnen. Geen groot monument met schijnwerpers, maar een klein stuk lokaal geheugen. Een perceel land dat een naam kreeg. Een boerderij die bleef. Een buitenplaats die verdween. Een boomgaard van appels en peren die plaatsmaakte voor industrie. Een familie die de boerderij liet tekenen. En een gevelsteen uit 1803 die nu opnieuw een plek krijgt.

De belangrijkste vraag blijft open: wie was J. R.? Verwijst het naar iemand uit de familie Ruisch of Ruijsch, naar een bewoner, pachter of andere betrokkene op het erf? Het eerlijke antwoord is: dat weten we nog niet. Stuur uw bevindingen naar onze redactie.

Maar één ding staat wel vast. Dit is niet zomaar een oud steentje. Het is een tastbaar spoor van De Bongenaar, een naam die veel ouder is dan Nieuwegein zelf. Geschiedenis is soms dichterbij dan je denkt. Soms hangt zij aan de muur. Soms ligt zij op tafel. En soms zit zij, meer dan twee eeuwen oud, gewoon in een gevelsteen die plots opduikt.

Op de foto: Bart Jan Damstra en Wilbert van Wijk. Wilbert heeft zaterdag 16 mei 2026 de voorwerpen overgedragen aan Museum Warsenhoeck. Wilbert: ‘Mooi dat dit stukje familie geschiedenis nu voor de toekomst is veilig gesteld.’

The post De Oude PEN: ‘Steentje uit 1803 brengt De Bongenaar weer tot leven’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Wie over de Herenstraat rijdt, ziet het direct: de robuuste gevels van de oude Van Bentumfabriek. Geen glazen toren of modern appartementencomplex, maar een herinnering in baksteen. Een echo van de tijd waarin Nieuwegein nog een werkstad was — ruw, eerlijk en bedrijvig.

Vandaag heet het gebied officieel het Van Bentumkwartier, maar de geschiedenis van dit terrein vertelt een verhaal dat verder teruggaat dan de bouw van de eerste woning of het vaststellen van een ontwikkelkader. Het vertelt het verhaal van een familiebedrijf, een tijd van staal en zweet, en van een stad die haar verleden weer begint te omarmen.

Van Nedereindseweg tot Herenstraat
De broers Van Bentum begonnen hun staalbedrijf in de jaren twintig aan de Nedereindseweg, op de plek waar nu de Zwanenburgstraat ligt. Daar maakten ze metaalwerk in alle soorten en maten — van kleine toestellen tot industriële onderdelen.

Maar na de oorlog, in 1948, kwam er een breuk binnen de familie. Twee broers splitsten zich af en begonnen een eigen fabriek aan de toenmalige IJsselsteinseweg (nu Herenstraat). Daar bouwden ze een moderner bedrijf met een ander soort productie: zwaarder staalwerk. Ze vervaardigden onder meer metalen loggers en balken voor bruggen, zoals voor de nieuwe Maasbrug bij Hedel.

Aan de oude locatie aan de Nedereindseweg bleef broer Wim van Bentum actief met de productie van kleinere toestellen, zoals gastoestellen en huishoudelijke apparaten. Dat werk had echter een donker randje: het bedrijf gebruikte zoutzuur, nikkel en zandstraling bij het reinigen en vernikkelen van onderdelen — technieken die destijds normaal waren, maar nu als zwaar milieuvervuilend worden beschouwd.

Zowel aan de Nedereindseweg als aan de IJsselsteinseweg is de bodem later als ernstig verontreinigd aangemerkt. Van Bentum stond symbool voor een generatie maakbedrijven die bouwden met kennis, maar zonder milieuregels.

Een fabriek met karakter
Het bedrijf Staalconstructies Gebroeders Van Bentum ontstond in de jaren ’20 van de vorige eeuw. In een tijd waarin Nederland zich herstelde van de Eerste Wereldoorlog en de behoefte aan stevige, betrouwbare staalconstructies toenam, bouwden de broers Van Bentum hun werkplaats aan de Herenstraat uit tot een volwaardige fabriek.

De opvallende getrapte gevels Foto: Fototeam KenM

Vanaf 1948 stond het huidige pand er — met zijn opvallende getrapte dak en bakstenen gevels — als toonbeeld van de naoorlogse industriële bouw. Binnen werkten tientallen vakmannen aan staalconstructies, kozijnen en onderdelen voor bruggen en gebouwen. De geur van olie en ijzer hing er continu in de lucht.

“Het geluid van hamers, vonkenregen en slijptollen was ons dagelijks decor,” herinnert een oud-medewerker zich in een eerder interview. “We maakten geen lawaai — we maakten Nieuwegein.”

Verval en herwaardering
Maar de wereld veranderde. Bedrijven verhuisden, de stad groeide, en waar ooit staal werd geslepen, bleef stilte over. Het fabrieksterrein verouderde en delen stonden leeg. Toch bleef het gebouw overeind — stevig, herkenbaar en met een industrieel charisma dat zeldzaam is geworden in de moderne stad.

In 2013 werd de fabriek door erfgoeddeskundigen aangemerkt als waardevol industrieel erfgoed. Negen jaar later, in 2022, kreeg de fabriek officieel de status van gemeentelijk monument. De redenen waren duidelijk: de zeldzame architectuur, de gaafheid van het geheel en de historische betekenis voor de stad.

“Sloop is van de baan,” zei een gemeentewoordvoerder destijds. “Van Bentum blijft — als herkenningspunt en herinnering aan de maakstad die Nieuwegein ooit was.”

Toekomst met respect voor het verleden
De erkenning betekende een nieuw hoofdstuk. Rondom de fabriek ontstaat nu het Van Bentumkwartier, een mix van wonen, werken en cultuur. De fabriek zelf wordt het iconische hart van de wijk, met ruimte voor ambachtelijke bedrijven, ateliers en mogelijk een sociaal-culturele functie.

Waar vroeger staal werd gebogen, kan straks koffie worden gedronken — maar altijd met het verleden voelbaar in de muren. De Nieuwegeinse dichter Ton de Gruijter schreef tijdens de coronapandemie een mooi beeldverslag over dit pand.

Foto’s copyright Fototeam KenM

The post De oude PEN: ‘Van Bentum: waar staal, vakmanschap en Nieuwegeinse geschiedenis samenkomen’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Market Garden, de operatie die tot doel had Nederland versneld van de Duitse bezetters te bevrijden door een aanval met parachutisten achter de Duitse linies, mislukte in september 1944, bijna 82 jaar geleden, jammerlijk. De geallieerden moesten zich na de slag om Arnhem terugtrekken. Een van de vliegtuigen die aan de slag deelnam, werd op 20 september 1944 neergeschoten nabij Jutphaas.

Het neergeschoten vliegtuig, dat neerkwam in het gebied dat nu bekend staat als Plettenburg-De Wiers, was een Mustang III, een eenpersoons jager die tot doel had bommenwerpers te escorteren. Ook werd het toestel gebruikt om verrassingsaanvallen uit te voeren. De bewapening van het vliegtuig bestond uit vier 0.30 inch- en twee 0.50 inch-machinegeweren in de neus van het toestel. Deze standaardbewapening is vele malen aangepast aan veranderde omstandigheden.

Bij Vreeswijk werd op 13 november 1944 in de Lek het lichaam gevonden van de Britse corporal Frederick H. Hooper, legernummer 5125343. Hij werd 22 jaar oud. Hooper behoorde tot de B-Compagnie van 1st Airlanding Brigade 2nd Airborne Battalion, een onderdeel van de 1st Airborne Division. Van oorsprong behoorde Hooper tot The South Staffordshire Regiment. Hoopoer is om het leven gekomen toen hij tijdens de terugtocht probeerde de Rijn over te zwemmen. Hij kwam in de problemen en verdronk. Zijn lichaam werd in de ochtend van 13 november 1944 in Vreeswijk gesignaleerd, uit het water gehaald, en in een speciaal voor hem gemaakte houten doodskist die middag begraven op het Protestantse Kerhof in Vreeswijk, grafnummer 4.

De Mustang die in Plettenburg neerkwam, werd in de tweede helft van 1940 in 120 dagen ontworpen door de vliegtuigfabriek North American in Dallas. Het toestel moest een volwaardige tegenstander worden voor de Duitse jachtvliegtuigen die de geallieerden enorme verliezen toebrachten met hun aanvallen op formaties bommenwerpers. Tot dan konden de geallieerde jagers de formaties bommenwerpers slechts begeleiden tot over een afstand van 420 km. Her bereik van de Mustang was veel groter. De Mustang III werd niet alleen ingezet door de Amerikanen, maar ook door de Engelsen.

De Engelse Royal Air Force gebruikte het toestel bij vele squadrons, onder meer ook bij het 315e squadron Poolse vliegers. Eén van de Polen die vanaf juli 1941 van dit squadron deel uitmaakte was de 25-jarige sergeant Tadeusz Jankowski. In juni, juli, augustus en september 1944 werd het 315e squadron ingezet bij vele operaties die vanuit Engeland naar het vaste land van Europa werden uitgevoerd.

Sergeant Tadeusz Jankowski

Het overzicht van de raids waaraan Tadeusz Jankowski heeft deelgenomen vermeldt geen vluchten rond D-day (6juni 1944), hoewel de Mustang MK-III daarbij wel is ingezet om de geallieerde bruggenhoofden in het zojuist bevrijde deel van Frankrijk te beschermen.

Tijdens de raids waaraan Tadeusz Jankowski deelnam in 1944 heeft hij zich onderscheiden door dapperheid en wist hij met succes enkele Duitse jachtvliegtuigen aan te vallen en neer te halen. Daarvoor werd hij onderscheiden met het Cross of Merit (= het Erekruis van verdienste voor Poolse vliegers in dienst van de Royal Air Force (RAF)). De onderscheiding werd hem toegekend ‘in silver with swords’.

Op 20 september 1944 keerde hij terug van een missie naar het slagveld van Market Garden. Nabij Jutphaas werd zijn toestel geraakt door luchtafweer vanaf de grond. De piloot kon zijn vliegtuig niet meer in de lucht houden en met een lange glijvlucht dook de Mustang in de moerassige grond in het gebied nabij de Bongenaer. Tijdens die vlucht werd door een vleugel van het neerstortende toestel de 8-jarige Jopie Hoveling, die rond 15.00 uur bij zijn vader op het bouwland was, dodelijk aan het hoofd geraakt. Vlieger Tadeusz Jankowski, die ook zijn toestel de Mustang III met het registratienummer FB367 niet meer had kunnen verlaten, kwam om in het neerstortende toestel.

Jopie Hoveling

Enkele dagen later was de uitvaart van de beide slachtoffers vanuit de H. Nicolaaskerk van Jutphaas. Op het kerkhof naast de kerk werden Jopie Hoveling en Tadeusz Jankowski naast elkaar begraven. Het stoffelijk overschot van de Poolse vlieger is in de jaren zestig overgebracht naar het Poolse Oorlogskerkhof in Breda; grafnummer E-4-7.

The post Slachtoffers van Market Garden in Nieuwegein appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

De gemeenteraad van Jutphaas was in 1927 niet bereid (of in staat) om 59,54 Euro!! voor de restauratie van het brandspuithuis No.1 uit te trekken met als gevolg dat het gebouwtje werd gesloopt. In 1997 is de brandbel, die in 1769 op de hoek van Het Sluisje en de Dorpsstraat (nu Herenstraat) was opgehangen om de brandweer te alarmeren, in bezit gekomen van de Historische Kring Nieuwegein.

Het Sluisje behoort tot het oudste deel van het vroegere Jutphaas. Hoe oud Jutphaas was valt niet te zeggen maar wel weten we dat het gebied rond Nedereind omstreeks de 12e eeuw goed werd bewoond toen het werd ontgonnen. en ook Het Sluisje dateert uit die tijd want deze regelde de waterhuishouding van de polder De Lange Vliet.

Vanaf de 17e eeuw verplaatst de kern van het dorp Jutphaas zich gestaag vanaf het Kerkveld naar de Herenstraat en de Dorpsstraat, waar allerhande nijverheid ontstaat. Nabij het sluiskolkje staat tot 1928 een van de lokaliteiten voor de Jutphase brandweer. De sluiskolk wordt in 1956 afgebroken en vervangen door een duiker. Alhoewel we er tegenwoordig waarschijnlijk iets anders over zouden denken, werd de verdwijning van de sluis en de gedeeltelijke demping van de ‘Nedereindse Wetering’ toen gezien als een belangrijke verbetering en verfraaiing van het dorp. In de pers werd gesproken over ‘de Jutphase Boulevard’.

In de kronieken lezen we dat de gerechten, het bestuurlijk gebied van het Overeind en Nedereind van Jutphaas, tot 1769 geen enkele gezamenlijke activiteit hebben georganiseerd voor de brandbestrijding. Tussen 1760 en 1770 komen in het dorp enkele grote branden voor, waarvan in juli 1766 de brand in de bierbrouwerij ‘De Zevenstar’ wel het grootst was. Deze bierbrouwerij werd in oktober 1736 voor 2.995 Euro aangekocht door Cornelis van Wijngaerden.

Na al die branden gaan de dorpsbewoners bij de ambachtsheer aandringen op de aanschaf van blusmiddelen en vindt deze goed mits de bewoners de kosten zouden dragen. Na het inzamelen van het benodigde bedrag ad 414,00 Euro wordt tot aankoop en de bouw overgegaan van een brandspuithuisje op Het Sluisje. De schout, die commandant van de brandweer is, laat zich met zijn zoon overal heenrijden om tot een goed plan te komen. Voor die tijd gaat er een kapitaal op aan drank en maaltijden en zo ontstond het eerste schandaal van de Jutphase brandweer. De zuinigheid van de bestuurders heeft tot gevolg, dat het spuitje uit 1769 dienst doet tot omstreeks 1840. In 1807 is in het Nedereind al een tweede brandspuit geplaatst en de Jutphase wijk Hoograven krijgt in 1867 een eigen spuit.

Wanneer tijdens de Pinksterdagen van 1914 de Olie- en Lijnkoekenfabriek Cockuyt & Co. – gevestigd op de plaats van de huidige Henkelbedrijven – drie dagen brandt, moeten de brandweerkorpsen van Vreeswijk, IJsselstein en Utrecht de schamel uitgeruste brandweer van Jutphaas te hulp komen.

De krant toendertijd schreef kleinerend over de ‘Jutphaassche handspuitjes’. Na een boerderijbrand in 1920 schreef dezelfde krant spottend: De gemeente Jutphaas bezit drie brandspuiten, die samen, o lezer, schrik niet, 220 jaar oud zijn! Waarvan spuit No. 1 van het jaar 1870 is en juist de dakgoot kan bereiken van cafe De Zwaan.’

In 1923 wordt een eerste motorspuit aangekocht. In 1924 wordt de Vrijwillige Brandweervereniging opgericht en dan gaat ook Jutphaas met wat meer aandacht de brandbestrijding ter hand nemen. In 1938 wordt deze vervangen door twee nieuwe.

In 1928 wordt het brandspuithuisje op Het Sluisje gesloopt en de brandweer krijgt dan huisvesting achter het gemeentehuis van Jutphaas. De brandbel, nu in het bezit van De Historische Kring Nieuwegein, verdwijnt in 1934.

The post ‘De brandweer op Het Sluisje’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

In oktober 1811, terwijl keizer Napoleon zijn veldtocht naar Rusland voorbereidde, bracht hij een officieel bezoek aan de noordelijke Nederlanden. Op zondag 6 oktober vertrok hij om half tien ’s ochtends uit Gorinchem in een met acht paarden bespannen koets. In Leerdam en Vianen werd de keizer plechtig ontvangen door de burgemeesters van die plaatsen.

Vreeswijkse schippers zetten Napoleon en zijn omvangrijke gevolg met vier pontjes en een royale boeier in minder dan een uur over de Lek. Aan de overzijde, in Vreeswijk, werd hij verwelkomd door graaf De Celles, de prefect van het departement. Aan boord van de boeier gebruikten zij samen de maaltijd.

De troepen die de keizer tot dan toe hadden begeleid, bleven achter in Vianen; in Vreeswijk namen Franse kurassiers het escorte over. Deze waren speciaal voor deze gelegenheid al een week eerder in Jutphaas en Vreeswijk ingekwartierd. Volgens kronieken stonden ze opgesteld langs de Vaartsche Rijn, “van Jeremie af tot aan de Vaart”.

Modder, Huis De Geer en een korte pauze
Door wekenlange herfstregens was de zandweg langs de Vaart in een modderbaan veranderd. De paarden zakten diep weg en kwamen slechts stapvoets vooruit. Na Jutphaas besloot de keizer zijn intocht in Utrecht niet in dat slijk voort te zetten voordat hij zich even had verfrist. Daarvoor koos hij het buitenhuis De Geer in Jutphaas.

Het huis was al kort voor zijn komst door de Franse maarschalk Nicolas Charles Oudinot gevorderd. Rond half vier ’s middags trok Napoleon uiteindelijk Utrecht binnen. Bij de herberg Jeremie – ongeveer ter hoogte van de huidige Westerkade – werd hij begroet door de Utrechtse stadsbestuurder Van Dielen, die hem de sleutels van de stad aanbood.

Tekening: Gezicht op de Jutfaseweg en de Vaartsche Rijn te Utrecht uit het zuiden, met links de herberg Jeremie of het Vaartsche Veerhuis

’s Avonds was de stad feestelijk verlicht en hield Napoleon audiëntie. Toch had de keizer weinig plezier beleefd aan de tocht: de slechte staat van de wegen had hem zichtbaar geïrriteerd.

De weg naar Utrecht wordt een ‘Route de première classe’
Slechts twee maanden later, op 16 december 1811, vaardigde Napoleon een decreet uit dat de weg tussen Gorinchem en Utrecht werd verheven tot een ‘Route de première classe’ – een hoofdweg van nationaal belang. Dat betekende dat het traject in recordtempo moest worden bestraat met klinkers.

Al in 1814 was de weg tussen Vreeswijk en Utrecht voltooid: een ongekende luxe voor die tijd. De rekening van dit keizerlijk besluit werd echter niet in Parijs betaald, maar door de lokale bevolking, die via een extra belasting voor de aanleg moest opdraaien.

De Geers tijdelijk uit hun huis gezet
In 1811 werd Huis De Geer bewoond door jonkheer Barthold de Geer van Jutphaas en jonkvrouwe Jacoba Gijsbertha Beatrix van Vianen. De manier waarop maarschalk Oudinot hen tijdelijk uit hun kasteel zette om plaats te maken voor Napoleon en keizerin Marie Louise, ervoeren zij als bijzonder pijnlijk.

Toch noteerde hun zoon, Jan Lodewijk Willem baron De Geer van Jutphaas, later in zijn autobiografie dat alles “zeer ordentelijk verliep”. Hij schreef erbij: “Zelfs een huzaar die vergunning eenige druiven had geplukt, werd onmiddellijk daarvoor bestraft.”

De intocht van achttienduizend man
Na een korte rustpauze in Jutphaas trok het gezelschap richting Utrecht. De stoet telde uiteindelijk ruim achttienduizend mensen – een demonstratie van macht en grandeur.

De optocht werd geopend door een detachement van de Gardes Gendarmerie, gevolgd door de Gardes d’Honneur. Daarachter reed een koets, getrokken door zes paarden, met de grootmaarschalk van het paleis, de grootkamerheer en de opperstalmeester. Te paard volgde generaal Colbert met zijn staf.

Om de majesteit van de keizer te benadrukken reden daarachter compagnieën Hollandse lanciers, Poolse lanciers en cavalerie van de Garde Jagers. Daarna kwam de met acht paarden bespannen keizerlijke koets met Napoleon en keizerin Marie Louise.

Vervolgens passeerden koetsen met hofpersoneel en hofdames, gevolgd door hoogwaardigheidsbekleders als de prins van Neufchâtel (onderkoning van Zweden), prins Aldobrandini, en de hertogen van Treviso en Conegliano.

Zes compagnieën van het 23e Regiment Jagers-cavaleristen sloten dat deel van de stoet af. Daarna volgden nog de kamerheer, de kabinetssecretaris, generaal Casseloup met zijn staf, vier regimenten infanterie en tenslotte een detachement gendarmerie.

De schaduwzijde van de pracht
Met ongekende pracht en praal deed Napoleon die 6e oktober 1811 zijn intrede in Utrecht. Maar achter de glans ging een donkere werkelijkheid schuil. De duizenden soldaten die wekenlang in Jutphaas, Vreeswijk en IJsselstein waren ingekwartierd, lieten een bevolking achter die geteisterd werd door hun gedrag.

Volgens lokale overleveringen kwamen plunderingen, diefstallen, mishandelingen en verkrachtingen veelvuldig voor. Een verhaal dat rond 1950 werd opgetekend, vertelt: “Mijn overgrootvader stond met een bijl achter de voordeur van zijn huis aan de Weidstraat in IJsselstein om de soldaten van zijn dochter af te houden.”

De intocht van Napoleon werd zo niet alleen een moment van groot vertoon, maar ook een episode die diepe sporen naliet in de lokale geschiedenis van Vreeswijk, Jutphaas en Utrecht.

The post Vandaag precies 214 jaar gelden dat Napoleon langs kwam in Vreeswijk en Jutphaas appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Wie vandaag de dag over het Kerkveld in Jutphaas loopt, ziet een rustige plek met oude graven, een baarhuisje en een eenvoudige pomp. Voor voorbijgangers lijkt die pomp misschien een decoratief element, maar haar geschiedenis vertelt een heel ander verhaal.

Het initiatief van chirurgijn Teljer
In de 19e eeuw was schoon drinkwater in Nederlandse dorpen geen vanzelfsprekendheid. Mensen dronken vaak uit sloten, regentonnen of vervuilde putten, met alle gezondheidsrisico’s van dien. De Jutphase chirurgijn Gerardus Josephus Teljer (1798–1880) zag dit probleem en besloot rond 1860 een stap vooruit te zetten. Hij liet op het Kerkveld een waterpomp plaatsen, waar de bewoners helder en veilig grondwater konden halen.

Hoewel sommigen aanvankelijk sceptisch waren, werd de pomp al snel een onmisbaar onderdeel van het dorpsleven. Dorpsbewoners haalden er dagelijks water voor koken, bakken en drinken.

De cholera-epidemie van 1866
Het belang van de pomp werd pas echt duidelijk tijdens de cholera-epidemie van 1866. In Jutphaas vielen die zomer 59 doden door besmet drinkwater. Toch was het beeld rond het Kerkveld totaal anders: daar werd slechts één slachtoffer geteld. Het verschil? De bewoners van dat deel van het dorp gebruikten water van de nieuwe pomp, terwijl elders men het besmette oppervlaktewater bleef drinken.

Dankzij deze vooruitziende maatregel bleef een groot deel van de bevolking gespaard. Het markeerde een keerpunt in de strijd tegen cholera en maakte van Jutphaas de eerste gemeente in de provincie Utrecht waar na 1866 geen cholera meer voorkwam.

Van gebruiksvoorwerp tot gedenkteken
De oorspronkelijke pomp verdween later, toen waterleidingnetwerken het dorp bereikten. Toch verdween de herinnering niet. In de jaren zeventig werd op dezelfde plek een nieuwe pomp geplaatst, niet meer als noodzakelijk voorziening, maar als eerbetoon aan Teljer en zijn daadkracht.

Vandaag staat de pomp op het Kerkveld symbool voor de overgang van oude naar moderne gezondheidszorg, en voor de kracht van vooruitstrevend denken in een tijd van onzekerheid en ziekte.

Historische context
Het Kerkveld zelf is al eeuwenlang het hart van Jutphaas. De naastgelegen begraafplaats kent graven uit de 17e eeuw, en het kleine baarhuisje is een overblijfsel van de oude kerk die hier in de middeleeuwen stond. De pomp vormt daarmee een bijzondere schakel: een 19e-eeuws monument tussen middeleeuwse en moderne tijd.

De waterpomp op het Kerkveld lijkt vandaag misschien slechts een stille herinnering, maar haar geschiedenis vertelt een indrukwekkend verhaal. Een verhaal waarin wetenschap, vooruitgang en menselijkheid samenkwamen, en waarin een eenvoudige dorpspomp het verschil maakte tussen leven en dood. Lees hier ‘Het heldenverhaal achter de waterpomp.’

The post De waterpomp op het Kerkveld: een stille held in Jutphaas appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Met de definitieve sluiting van het Prins Hendrik Internaat in Nieuwegein komt er een einde aan een uniek stukje Nederlandse geschiedenis. Als oudste schippersinternaat van Nederland bood het sinds 1915 een veilige haven aan meer dan 4.000 kinderen van binnenvaartschippers. Wat begon als een initiatief voor onderwijs aan varende kinderen, groeide uit tot een warm, sociaal vangnet dat velen als hun tweede thuis beschouwen.

Op 6 september 2025 vindt een grote reünie plaats, waar oud-bewoners en medewerkers samenkomen om herinneringen op te halen aan een leven vol discipline, vriendschap en zelfstandigheid.

Foto: Officiële opening van de school met internaat door Z.K.H. Prins Hendrik op 28 augustus 1915
1e rij: 2e v.l. ds. H. Buitenhuis, 4e v.l, Prins Hendrik, 6e v.l, ds. J.J. Kuyper, 7e v.l.dhr. R.M. van den Berg Saparoea (burgemeester van Vreeswijk) 2e rij: 5e v.l, dhr. J. Hazelaar, 6e v.l. dhr. H. van der Meij

Het is niet verwonderlijk dat juist in Vreeswijk het initiatief is genomen om een school voor schipperskinderen te stichten. Vrijwel nergens in Nederland wordt men in het begin van 1900 indringender geconfronteerd met de geringe onderwijs mogelijkheden voor schipperskinderen dan in Vreeswijk. In die tijd was Vreeswijk de grootste binnenhaven van Nederland! De regering kwam in 1910 tot de onthutsende conclusie, dat slechts 1082 schippers voldoende onderwijs hebben genoten; dat er 3990 ongeregeld onderwijs hebben gehad en dat er 4348 helemaal niet naar school zijn geweest.

De eerste steenlegging op 16 oktober 1914 door ds. H. Buitenhuis. Vooraan, uiterst links, dhr. N. van Loon, met hoge hoed, ds. J.J. Kuyper, steenlegging door ds. H. Buitenhuis, uiterst rechts dhr. J. Hazelaar.

Een veilige haven voor kinderen zonder vaste wal
Het internaat werd in 1915 geopend in het toenmalige Vreeswijk, op initiatief van de protestants-christelijke kerk. Met de officiële opening door prins Hendrik groeide het snel uit tot hét voorbeeld van opvang en onderwijs voor kinderen van schippersfamilies, die vaak maandenlang onderweg waren en hun kinderen geen vaste school konden bieden.

Op het hoogtepunt, begin jaren ’70, woonden er ruim 280 kinderen tegelijkertijd in het internaat. De instelling bood meer dan alleen schoolbezoek: het leerde kinderen ook sociale vaardigheden, huishoudelijke discipline, zelfstandigheid en omgaan met geld.

Ervaringen van oud-bewoners: ‘Het voelde als een grote familie’
Voor velen betekende het internaat een plek waar sterke vriendschappen en levenslange herinneringen ontstonden. Henny Kranenburg, oud-bewoonster en reünieorganisator: “Ik heb hier niet alleen een fijne jeugd gehad, maar ook mijn partner ontmoet. We waren als broertjes en zusjes.”

Stella Ooms, die op haar 16e in het internaat woonde, benadrukt dat het verblijf haar zelfstandiger maakte: “Je leerde reizen, zelf je spullen beheren en met anderen omgaan. Dat was spannend maar waardevol.”

Andere oud-bewoners noemen met een glimlach de grote slaapzalen, gezamenlijke maaltijden, doperwtengevechten en schoolreisjes in oude treinwagons. Evert Mannak (bewoner in 1954): “Het mooiste vond ik de kampen bij Amerongen. We sliepen in treinwagons. Dat vergeet je nooit.”

Van discipline tot digitalisering: een veranderend internaatsleven
Groepsleiders zoals Ingrid Houwing, die bijna 40 jaar in dienst was, zagen het internaatsleven veranderen: “In de beginjaren sliepen kinderen met zestien in een zaal en hadden ze weinig contact met hun ouders. Tegenwoordig heeft elk kind een eigen kamer en is bellen met thuis de normaalste zaak van de wereld.”

Waar het internaat ooit barstte van het leven, zijn er nu nog maar een handjevol kinderen over. De dalende instroom is onder meer te wijten aan veranderingen in de binnenvaartsector, kortere vaartijden en betere digitale verbindingen tussen ouders en kinderen.

Leuk weetje
In verband met de ontgroening van studenten die aan “De Horst” in Driebergen hun studie begonnen, werd door H.K.H. Prinses Christina in 1965 een bezoek aan de Prins Hendrikschool gebracht om er enige praktijkervaring op te doen. Dat was overigens niet het laatste bezoek dat H.K.H. Prinses Christina aan de Vreeswijkse onderwijsinstelling bracht. In verband met haar studie in de pedagogie aan de Rijksuniversiteit Groningen, liep zij gedurende enkele dagen -15 tot en met 18 januari 1968- stage te Vreeswijk.

Cultureel erfgoed met een blijvende indruk
Hoewel de deuren sluiten, blijft het internaat springlevend in het collectieve geheugen van duizenden oud-bewoners. Het gebouw in Nieuwegein is inmiddels een rijksmonument en herinnert aan een tijd waarin kinderen letterlijk en figuurlijk aanmeerden om te leren, te groeien en een gemeenschap te vormen.

Het Nationaal Onderwijsmuseum en het Binnenvaartmuseum wijdden eerder al tentoonstellingen en een podcastserie (Uitzondering op de Regel) aan deze bijzondere vorm van onderwijs en opvang. Hierin wordt belicht hoe uniek – en soms emotioneel – het leven aan wal voor deze kinderen was.

Reünie op 6 september 2025: ‘Een weerzien van levenslange band’
Ter gelegenheid van het 110-jarig bestaan én de sluiting wordt op 6 september een grootschalige reünie gehouden. De belangstelling is enorm: oud-bewoners uit het hele land – en soms zelfs van boord – melden zich aan. “We vieren niet het einde, maar de herinnering aan een tweede thuis,” zegt Henny Kranenburg.

Het oorspronkelijke Prins Hendrik Internaat in Vreeswijk is nu een appartementencomplex

Sluitingsveiling
Het houten naambord van je groep, een foto van de grote muurschildering met het Prins Hendrik-lied, of gewoon een ingelijste foto. Het ligt in september allemaal op de veiling tijdens de grote sluitingsreünie van het Prins Hendrik Internaat in Vreeswijk dat na 110 jaar definitief de deuren sluit. ‘We verwachten meer dan 300 oud-bewoners, kinderen, ouders en medewerkers, het wordt enorm gezellig’, vertelt organisator en oud-bewoner Henny Kranenburg (51).

Opbrengst
De opbrengst gaat naar de restauratie van treinwagons die op het terrein Overberg stonden. Hier gingen de schipperskinderen sinds 1952 jaarlijks op kamp. De wagons staan nu bij het Museum Buurtspoorweg. ‘Ja, in feite gaat er dan geld van de binnenvaart naar het spoor, maar zo moet je het niet zien’, lacht Henny. ‘Wij sliepen op kamp in die wagons en ze worden nu opgeknapt, zodat ze behouden blijven. Dat kost geld en daarom doneren wij het geld van de veiling aan het Buurtspoorwegmusem Haaksbergen.’

Lees hier alles over de veiling.

The post Prins Hendrik Internaat sluit na 110 jaar: herinneringen aan een tweede thuis voor duizenden schipperskinderen appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.

Op maandag 5 mei a.s. viert Nederland zijn bevrijding; 80 jaar vrijheid na alle ellende van de Tweede Wereldoorlog. Eén dag vóór de viering herdenkt Nederland de slachtoffers van die waanzinnige oorlog, die wereldwijd tientallen miljoenen slachtoffers heeft gemaakt.

Eerder hebben wij in ‘De Oude PEN’ aandacht besteed aan de twee geallieerde militairen die sneuvelden tijdens de operatie Market Garden; korporaal Frederic Hooper en segeant-vlieger Tadeusz Jankowski die in Nieuwegein werden begraven. Onderstaand verhaal geeft u informatie over Nederlandse oorlogsslachtoffers uit de dorpen Jutphaas en Vreeswijk, opdat ook zij niet worden vergeten.

Onze stadsdichter Ton de Gruijter bracht in Coronatijd een bezoek aan het graf van Frederic Hooper op de Hervormde begraafplaats in Vreeswijk. Hij maakte dit gedicht.

De namen op het monument aan de Nedereindseweg
Hoewel zeker ook slachtoffers zijn gevallen in de tot 1954 tot Jutphaas behorende wijk Hoograven, zijn hun namen niet bekend. Er is enkele jaren geleden een onderzoek geweest toen de restauratie van het herdenkingsmonument aan de Nedereindseweg actueel was. Het zou onder meer gaan om de leden van een weggevoerd gezin van Joodse Nederlanders. Naar verluid zullen te zijner tijd hun namen wel worden vermeld op een herdenkingsplaat in het nieuw te bouwen gemeentehuis, evenals overigens de naam van nog een burgerslachtoffer uit Jutphaas en de naam van een Vreeswijks oorlogsslachtoffer. De slachtoffers van Wereldoorlog II in Jutphaas en Vreeswijk zullen in een beknopt overzicht worden vermeld met enige informatie over de wijze waarop zij om het leven zijn gekomen.

Slechts luttele dagen was Nederland bevrijd. In vrijwel alle dorpen en steden van het land waren de verslagen Duitse troepen nog aanwezig. Op die 7e mei bleek al vroeg in de morgen dat er iets broeide. Een inwoner vertelt dat hij ‘s-morgens in het centrum van het dorp was. Hij is snel naar huis gegaan en vertelt zijn vrouw: “Daar gebeuren vandaag ongelukken; leden van de Ondergrondse en Duitsers lopen elkaar in de weg. De stemming is explosief!”

Tegen de middag barst het geweld los. Een dronken Duitse officier die nabij Het Sluisje met z’n revolver zou hebben gedreigd, wordt door leden van de Binnenlandse Strijdkrachten (De Ondergrondse) neergeschoten. De Duitsers reageren furieus en ontketenen een ware mensenjacht om de dader(s) te kunnen pakken. Mensen worden bijeen gedreven op een schoolplein, anderen worden tot in woningen achtervolgd. Er wordt veel geschoten.

De schietpartij blijkt vijf mensen het leven te hebben gekost: twee leden van de Binnenlandse Strijdkrachten en drie burgers: Theo Hanselaar, verzetsman, geboren te Monster op 6 november 1918. Aart Kros, verzetsman, geboren te Dordrecht op 10 augustus 1916. Jan Streefkerk, geboren te Ridderkerk op 19 mei 1917. Frans Luiten, geboren op 30 juni 1909 in Wanddinxveen en Willem Spies, geboren in Utrecht op 28 juni 1907.

Bertus Kerkhof uit Jutphaas, geboren op 11 oktober 1919, is ‘voor zijn nummer’ in militaire dienst. Bij de IJssellinie raakt hij op 8 mei ernstig gewond. Hij overlijdt op 11 mei 1940 in een ziekenhuis in Zutphen.

Thijmen van Genderen is op 14 oktober 1920 geboren in Jutphaas. Na de school voelt hij zich aangetrokken tot het zeemansleven. Hij komt als matroos te varen op het koopvaardijschip s.s. Sembilan. Dat schip wordt op 17 april 1943 door de Japanners in de Indische Oceaan z.o. Durban getorpedeerd door de Italiaanse onderzeeboot, de Leonardo da Vince. Thijmen is een van de slachtoffers en kreeg een zeemansgraf. Het schip vervoerde munitie.

In de Cronyck van oktober 2004 is beschreven hoe de Mustang van sergeant-vlieger Tadeusz Jankowski is neergeschoten. De neerstortende jager treft de 8 jarige Jopie Hoveling uit Jutphaas, die met zijn vader op het land was.

In Vreeswijk wordt in 1943 tijdens een razzia Wim van Rossum (geboren op 13 september 1911 in Vreeswijk), opgepakt. Hij wordt met vele anderen op transport gesteld naar Duitsland en in Frankfurt a/d Oder als dwangarbeider te werk gesteld. Tijdens een bombardement, vermoedelijk in maart 1945, wordt hij dodelijk getroffen. De familie wordt daarover geïnformeerd op 21 augustus 1945. Deze datum wordt als overlijdensdatum genoemd op de grafsteen op het Barbarakerkhof in Vreeswijk. Op 18 juli 1951 wordt zijn stoffelijk overschot vanuit Duitsland overgebracht naar Vreeswijk, waar het wordt opgebaard in de Barbarakerk. Op 19 juli 1951 is de plechtige uitvaart en de herbegrafenis.

Johan van Ee, geboren op 15 oktober 1906 in Woerden, wordt in 1943 bij een razzia in Jutphaas opgepakt. Hij belandt in het kamp Husum-Schwesing (Duits; Konzentrationslager Husum-Schwesing) was tijdens de Tweede Wereldoorlog een buitenkamp van het concentratiekamp Neuengamme. Het heeft bestaan van september t/m november 1944. Tijdens het bestaan van het kamp zijn daar tussen de 300 en 500 gevangenen gestorven, vooral door uitputting. In het slachtofferregister van de Tweede Wereldoorlog staat t.a.v. de heer Van Ee Neugengamme als overlijdensplaats aangegeven met een aantekening dat het overlijden heeft plaatsgevonden in het ‘bijkamp’ Husum-Schwesing. Johan van Ee komt op 27 november 1944 komt te overlijden. Hij is herbegraven op het kerkhof op het Kerkveld in Jutphaas.

Veelvuldig worden door de geallieerden doelen in Jutphaas en Vreeswijk aangevallen, met name sluizen, bruggen en het fort Jutphaas. Op 6 september 1944, de dolle dinsdag, wordt de Jutphase Noordersluis gebombardeerd. De 19 jarige Rieneke Nichting, dochter van de sluiswachter, raakt ernstig gewond door granaatscherven en overlijdt enkele uren na de aanval.

Dertien doden zijn gevallen in de kleine dorpen Jutphaas en Vreeswijk tijdens Wereldoorlog II; 11 Nederlanders en 2 geallieerde militairen. Slachtoffers die gevallen zijn aan de zijde van de bezetter zijn niet genoemd. Er zijn geen namen en aantallen bekend; overweldigers worden niet herdacht!

De driesprong Dorpsstraat/Herenstraat/Sluisje in Jutphaas rond 1945

Achtergrond informatie schietincident Jutphaas, 7 mei 1945
Het incident vond plaats op 7 mei 1945, in de morgenuren (vermoedelijk omstreeks 11.00 uur) op de driesprong Dorpsstraat/Herenstraat/Sluisje te Jutphaas. Er vielen vijf Nederlandse slachtoffers:

• leden van de Binnenlandse Strijdkrachten Th. Hanselaar en A. Kros.
• Burger-slachtoffers F.A. Luiten, W. Spies en J. Streefkerk.
• Ook een Duitse militair kwam om.

Op 9 februari 2010 heeft de Historische Kring Nieuwegein gesproken met mevrouw M. Somer (* 22-02-1927), Wijnsteijnstraat 38 te Nieuwegein. Mevrouw Somer was door een ambtenaar van de gemeente Jutphaas (W.J.F. van der Kuijlen) ‘aangewezen’ om als dienstbode werkzaamheden te verrichten in het kantoor van de Ortskommandantur, dat was gevestigd in een ruimte van hotel-café-restaurant ‘De Roskam’ (Eigenaar/beheerder destijds was de heer Scheffers ??) aan de Dorpsstraat te Jutphaas, thans bekend als het kraakpand Herenstraat 39. Zij werkte er enkele maanden van 1943 tot de lente van 1945. Achter “De Roskam” met de ingang aan de steeg (zonder naam) die zuidelijk van het café was en is, had Piet Hornsveld een garagebedrijf annex taxionderneming. In zijn ruimten waren Duitse soldaten ingekwartierd.

Ten tijde van het schietincident bevond mevrouw Somer zich in de Jutphase Molensteeg, ongeveer 75 meter ten zuiden van de plaats waar het incident begon (Thans bekend als liggend tussen de panden Herenstraat 29 en 31).

Feiten over het schietincident
De soldaat, een grote kerel, had zijn motor neergezet tegen het gietijzeren hek zuidelijk van de Rijnhuizerbrug. Hij zelf liep nabij het Sluisje midden op de Herenstraat. Hij had de stap van iemand die teveel heeft gedronken. Hij had een geweer, dat hij eerst aan een band op de rug had gedragen, in de hand genomen en maakte aanstalten het door te laden.
Er klonk een schot.

Noot: Deze lezing onderschrijft in feite het verhaal dat de Duitse militair eerder was gestopt op dat punt en toen de feestvierende inwoners had opgedragen het wegenknooppunt te verlaten. Vervolgens zou hij zijn weggereden in zuidelijke richting. Later keerde hij terug, waarna het schietincident zich voordeed.

Nog meer
Er wordt steeds gezegd, dat na het eerste schot Duitse soldaten van over de Rijnhuizerbrug (van het fort Jutphaas en kasteel Rijnhuizen) in grote aantallen kwamen aangerend om de BS-ers te achtervolgen. Dat is absoluut onjuist. De wraakactie werd geleid door mijn vroegere ‘baas’, de Ortskommandant. Onder het roepen van “Zu den Waffen” commandeerde hij Duitse soldaten op hem vanuit zijn bureau aan de Dorpsstraat te volgen om wraak te nemen. Zij renden vlak langs mij heen en die commandant keek mij met grote, woeste ogen doordringend aan.

Noot: De wraakactie is dus niet uitgevoerd door de SS-afdeling die op het fort Jutphaas verbleef en waarvan enkele officieren waren ingekwartierd in kasteel Rijnhuizen. Voor verder onderzoek in Duitse archieven is dit belangrijk.

Slachtoffers
F.A. Luiten; getroffen door een ‘verdwaalde’ kogel in het bovenbeen. Wist nog te vluchten naar de steeg dat toen lag tussen de panden Herenstraat 3 en 4. Bezweek aan bloedverlies als gevolg van de opgelopen slagaderlijke bloeding.

Th. Hanselaar; de verzetsman die tezamen met Ries van den Brink het BS commando vormde, dat de Duitse soldaat moest ontwapenen/neerschieten??, was op zijn vlucht voor de Duitsers het gemeentehuis in gevlucht. Bij een sprong uit een raam, raakte hij gewond aan een voet en kon niet verder. Hij wist het pand Herenstraat 8 in te komen en verborg zich daar in een kast. Toen hij werd ontdekt, werd de kast doorzeefd met kogels

• A. Kros zag kans aan de achterzijde het gemeentehuis uit te vluchten, maar werd op zijn vlucht neergeschoten
• W. Spies; vluchtte vanaf het Sluisje de weilanden in noordelijk van de Nedereindseweg en werd daar neergeschoten
• J. Streefkerk; als W. Spies

Conclusies
– Het punt ‘feiten’ is een bevestiging van andere lezingen.
– De functie van de commandant die de wraakactie leidde, is nieuwe info.
– Ook mevrouw Somer spreekt van veel feestvierende mensen met daartussen (te) prominent aanwezig de gewapende leden van de BS. Zij spreekt niet van een ‘geladen sfeer’ waarover anderen spreken: Zijzelf zegt dat toen niet zó ervaren te hebben.

The post ‘Slachtoffers mogen niet vergeten worden’ appeared first on De Digitale Stad Nieuwegein.